FUNU: BAINHIRA MAUN-ALIN SIRA OBRIGADU SAI INIMIGU

   

 FUNU: BAINHIRA MAUN-ALIN SIRA OBRIGADU SAI INIMIGU

Husi: Carlos da Silva L. F. R. Saky

 

Funu sempre hahu ho slogan, ideolojia, bandeira no diskursu kona-ba vitoria. Maibe iha buat hirak ne’e hotu nia kotuk, funu loloos mak trajedia umanidade nebe kruel liu. Nia la’os harahun de’it sidade, sunu uma no hafakar ran. Funu mos harahun relasaun entre ema nebe lulik liu: familia, amizade no konfiansa entre ema rasik.

 

Iha konflitu barak, inklui ida nebe povu Timor-Leste hasoru tiha ona, funu la-sempre halo ita hasoru ema estranjeiru iha kampu batalla. Ida nebe halo ita laran moras liu maka bainhira funu obriga maun-alin sira hasoru malu hanesan inimigu. Ema sira nebe moris iha rai ida, han husi to’os ida, halimar iha mota ida no boot hamutuk desde ki’ik, teki-teki hamriik hasoru malu ho kilat iha liman tanba diferensa politika no partidu.

 

Terrivel tebes realidade ida-ne’e.

 

Labarik ida nebe uluk halimar funu hamutuk ho nia belun iha knua, iha loron ida tenki haree nia belun ne’e hanesan “inimigu” iha funu nebe tebes nian. Sira nebe uluk proteje malu bainhira ki’ik, vizita malu, agora obrigadu atu buka malu atu oho malu. Sira nebe uluk hamnasa hamutuk, halimar bola jambua ka surat tahan hamutuk, agora haree malu ho matan ikun. Sira nebe uluk han bikan ida, hemu husi autaka, kopu ka kaneka ida, agora tenki se kilat ba malu, Sira nebe uluk bolu malu “maun” ka “alin”, agora haketak hosi ideolojia, propaganda no ta’uk.

 

Funu kria situasaun ida nebe la-umanu: ema ida obrigadu hili entre nia konviksaun politika no nia relasaun ran rasik. Iha oan ida nebe tenki foti kilat kontra nia tiu rasik. Iha maun-alin sira nebe hamrik iha fatin nebe lahanesan. Iha familia nebe nakfera tanba partidu politiku. To’o aman no oan mane lakoalia ba malu tanba venenu funu nian tama ona iha fuan. Bolu malu ho naran oioin, milisia, mauhu, traidor, reasionariu, kapitulasionista no seluk-seluk tan.  

 

Ida nebe trajiku liu tan, hafoin funu hotu, kanek ne’e lalakon no husik hela fitar kle’an.

 

Imajina naha psikolojiku hosi ema ida nebe uluk tiru nia belun halimar rasik. Oinsa nia bele moris ho memoria ida-ne’e durante nia moris tomak? Oinsa ema ida bele haluha nia belun infansia nebe monu tanba kilat musan nebe nia rasik tiru? Laiha vitoria ida nebe bele hamoos kanek hanesan ne’e.

 

Funu bele muda ema sai buat ida nebe sira rasik la-imajina antes. Iha ta’uk, odiu no presaun politika, ema bele halo buat sira nebe kontra nia konsiensia rasik. Ema barak lolos laiha hakarak ida atu oho. Barak hakarak de’it moris dame hamutuk ho familia. Maibe funu obriga ema tama iha situasaun ida nebe oho ema konsidera hanesan dever atu moris/sobrevive ka defende nia grupu.

 

Aat liu tan, funu hasoru rai seluk, inimigu kaer ita, ka iha inimigu nia kontrolu okos, tau kilat iha ita nia liman, obriga ita funu hasoru malu. Obriga ita oho rasik ita nia maluk ka ita nia familia. Iha situasaun sira hanesan ne’e, la’os ida oho de’it mak hela ho naha psikolojiku, maibe familia tomak, familia autor nian no familia vitima nian.

 

Tanba ne’e mak funu sempre husik hela trauma nebe kle’an tebes, maski son/lian kilat musan/bala para ona.

 

Buat nebe hela la’os de’it rate no uma sira rahun, maibe mos fuan ema nian nebe rahun. Iha inan ida nebe lakon oan rua iha parte nebe lahanesan. Iha aman nebe tenki halot nia oan rasik sein hatene tanba sa buat hirak ne’e hotu akontese. Iha belun ida nebe durante tinan barak la-konsege perdoa nia-an rasik tanba uluk trai ka hakanek ema nebe besik liu ba nia. Balu hili dalan lori nia isin rasik hodi selu.

 

Diferensa politika tuir lolos labele hamos/halakon ita nia umanidade. Partidu politiku tuir lolos labele importante liu duke ran no fraternidade. Laiha ideolojia ida nebe lulik liu atu justifika rai ida nia oan sira oho malu.

 

Istoria hatudu ona katak funu entre maun-alin sempre husik hela kanek kle’an liu duke funu kontra ema estranjeiru. Tanba iha funu hanesan ne’e, buat nebe rahun la’os de’it  ema nia isin, maibe mos relasaun sosial, konfiansa no memoria infansia nebe uluk une/halibur sosiedade ida.

 

Ita tenki aprende husi trajedia sira ne’e hotu.

 

Jerasaun foun sira tenki hetan hanorin katak diferensa politika la’os razaun atu odiu malu. Demokrasi tenki sai fatin dialogu, la’os fatin halo malu ba inimgu. Ita bele diferente hanoin, diferente partidu no diferente ideolojia, maibe ita labele lakon ita nia sentimentu nudar ema ka umanidade ba malu. Perdua buat ida nebe difisil liu, maibe se ita hanoin katak dalan umanidade nebe aas liu atu evita labele akontese tan funu, ita bele hili dalan perdua hodi hadi’a hikas, saida mak sei iha, hadi’a hikas relasaun sosial no moris iha armonia atu hotu-hotu hakat hamutuk ba oin ho esperansa ida atu harii rai ne’e hamutuk, no lori moris di’ak ba hotu-hotu.

 

Laiha inan ida nebe hahoris oan sira atu oho malu. Laiha aman ida nebe eduka nia oan sira ho esperansa katak iha loron ida sira sei foti kilat hasoru sira nia maun-alin ka belun infansia rasik. Tanba ne’e, funu tenki remata — la’os de’it funu ho kilat, maibe mos funu odiu iha fuan umanu. Nune’e, buka evita soe hanoin sira kehe malu atu monu iha violensia no oho malu.  

 

Nasaun ida nebe uluk hetan kanek hosi funu tenki sai nasaun nebe komprende liu importansia dame. Veteranu no kombatente sira, nebe sai vensedor, no sira hotu nebe uluk tama iha funu, husi parte sira hotu nebe uluk, diametralmente oposta ba malu, mak tenki hamrik iha oin liu hodi hateten “to’o ona”, “chega” “enough” ba violensia, odiu malu no vinga malu. Tanba so sira nebe uluk haree maun-alin sira nia ran turu ba rai mak komprende lolos folin boot hosi dame.

 

Karik, vitoria boot liu iha moris la’os halo lakon inimigu, maibe asegura katak, labele tan, ho razaun saida de’it, iha ema ida tan mate iha rai ida nebe isin, ran no ruin husi funu nian barak liu ona. Rai ida ne’e hamrik iha isin, ran no ruin funu nia leten, ida ne’e naton ona ba ita aprende oinsa hadomi dame no umanidade.