FALINTIL BA DALA 51: FOHO MATEBIAN NU’UDAR MONUMENTU MORIS RESISTÉNSIA NO MEMÓRIA NASIONÁL

 

FALINTIL BA DALA 51: FOHO MATEBIAN NU’UDAR MONUMENTU MORIS RESISTÉNSIA NO MEMÓRIA NASIONÁL

Husi: Carlos da Silva Lopes F.R. Saky

Ohin, loron 20 Agostu 2026, ita komemora tinan 51 husi fundasaun FALINTIL — Forças Armadas de Libertação Nacional de Timor-Leste. Loron ohin la’os de’it loron atu komemora moris husi forsa armada ida. Ida-ne’e mak loron atu hanoin fali korajen, sakrifisiu, determinasaun no fidelidade ba ideal independensia, ne’ebe sai ona parte ida ne’ebe labele haketak husi istoria nasaun Timor-Leste nian.

Iha aniversáriu ida-ne’e, FALINTIL selebra nia loron iha Foho Matebian hun, fatin ida ne’ebe iha signifikadu kle’an tebes ba istoria Resistensia Timorense. Ema barak la'o nadodon sai ba Matebian tutun, la’os de’it atu partisipa iha selebrasaun ida, maibe atu fila ba fatin memoria ida ne’ebe hatada ran, sakrifisiu, sofrimentu no rezistensia husi timoroan rihun ba rihun sira nian. Matebian la’os foho ida de’it. Nia mak sasin moris husi tempu ne’ebe Resistensia tuba no organiza an iha ne’eba nu’udar Baze de Apoio, no sai mos hanesan Baze de Apoio ida ne’ebe ikus liu monu ba inimigu nia liman.

Matebian monu, maibe, la signifika Resistensia nia remata. Bombardeamentu loron no kalan, ofensiva militar, hamlaha, moras no mate labele hamosu determinasaun husi sobrevivente sira ne’ebe konsege sai husi Matebian. Sira kontinua reziste, muda fatin, muda metodu no adapta estratejia. Husi ne’eba, Resistensia kontinua moris no hahu reorganiza hikas an, liuliu husi Ponta Leste, tama ba faze foun ida iha luta: faze guerrilha. Tanba kontinuidade ida-ne’e mak Matebian nia memoria la para iha derrota militar ida; nia sai simbolu husi kapacidade atu hamriik fali depois de monu, atu reorganiza depois de dispersa, no atu kontinua luta maski kondisaun sai difisil liutan. Ida-ne’e mak sentidu kle’an husi liafuan katak “Rejiaun Funu Sei Nafatin.”

Durante dalan naruk luta nasional nian, FALINTIL hamriik iha linha oin bainhira povu Timor-Leste hasoru periodu ida husi periodu sira ne’ebe todan liu iha nia istoria. Iha foho, foho leet, ai-laran no fatin oioin ne’ebe sai nu’udar terrenu luta nian, gerilleiru sira reziste iha kondisaun ne’ebe extremamente difisil. Sira hasoru hamlaha, moras, perseguisaun, lakon familia no maluk luta sira, no mos ameasa mate iha momentu hotu. Maibe, iha limitasaun hotu-hotu ne’e nia laran, sira kontinua mantein fiar katak loron ida povu Timor-Leste sei moris nu’udar nasaun ida livre, independente no soberana.

FALINTIL la luta mesak. Nia forsa labele haketak husi povu ne’ebe proteje, fo hahan, lori informasaun, subar gerilleiru sira no simu risku boot tebes atu sustenta luta. FALINTIL mos sai parte husi unidade ida iha luta nasional hamutuk ho Frente Clandestina iha rai-laran, Frente Diplomática iha rai-li’ur no Frente Estudantil iha Indonezia. Komponente hirak hirak-ne’e, ho sira-nia funsaun no terrenu luta ida-idak, suporta malu to’o problema Timor-Leste kontinua moris iha konsiensia nasional no internasional.

Matebian mos hanorin ita katak luta ne’e la’os pertense de’it ba ema ne’ebe kaer kilat. Iha Matebian nia hun no nia tutun, iha memoria husi kombatente, klandestinu, familia, ferik no katuas, inan no aman, labarik no kosok oan sira ne’ebe sofre, sakrifika no balun mate iha tempu ne’ebe funu no violensia tama diretamente ba moris povu nian. Tanba ne’e, bainhira ita koalia kona-ba sakrifisiu Resistensia, ita labele limita homenajen ba c=kombatente sira de’it. Ita tenke haree Resistensia nu’udar sakrifisiu kolektivu husi povu ida tomak.

Tanba ne’e, iha aniversariu ba dala 51 ida-ne’e, ita-nia homenajen la’os de’it ba komandante no kombatente FALINTIL sira ne’ebe nia naran konhesidu liu. Homenajen hanesan tenki fo mos ba rihun ba rihun kombatente sira ne’ebe nia naran nunka rejista, ba sira ne’ebe monu no mate maibe la hatene sira-nia rate, ba sira ne’ebe hetan kanek permanente tanba funu, ba familia sira ne’ebe lakon ema ne’ebe sira hadomi, no ba povu simples sira ne’ebe transforma sira-nia uma, to’os, knua no moris rasik sai parte husi rede defeza luta nian.

Ba veteranu no ex-combatente FALINTIL sira, nasaun ida-ne’e hato’o respeitu no agradesimentu kle’an. Independensia ne’ebe ita desfruta ohin harii iha sakrifisiu jerasaun ida ne’ebe prontu atu lakon kuaze buat hotu, atu jerasaun tuirmai bele moris ho dignidade iha sira-nia rain rasik.

Maibe komemorasaun aniversariu FALINTIL nian labele para de’it iha nostaljia no homenajen ba tempu liuba. Heransa boot liu FALINTIL nian la’os de’it vitoria iha luta armada, maibe mos valor sira ne’ebe uluk sustenta luta ne’e: disiplina, korajen, solidariedade, simplisidade, fidelidade ba povu, kapasidade atu reziste iha difikuldade no vontade atu tau interese nasaun nian aas liu interese pesoal no grupu nian.

Tinan lima-nulu resin ida depois de nia fundasaun, pergunta importante ida ba ita mak: valor hirak-ne’e sei moris nafatin ka lae iha moris nasaun nian?

Jerasaun FALINTIL konsege defende rai no mantein dignidade nasaun ida. Jerasaun ohin nian iha terrenu luta ne’ebe diferente. Inimigu ita-nian ohin la’os ona tropa okupante. Dezafiu ita-nian mak pobreza, dezigualdade, dezempregu, kualidade edukasaun, saude, dezenvolvimentu ekonomia, fraqueza instituisaun sira, korrupsaun, krimi organizadu, dependensia no ameasa ba desaparesementu espiritu servisu no dedikasaun ba interese nasional.

Tanba ne’e, maneira di’ak liu atu honra FALINTIL la’os de’it hodi hasa’e bandeira ka halo serimonia kada loron 20 Agostu. Homenajen boot liu mak harii Estadu ida ne’ebe tuir ideal sira-nia ne’ebe sakrifika ona an: Estadu ida ne’ebe justu, demokratiku, soberanu, dignu no kapaz atu fo futuru di’ak liu ba povu Timor-Leste tomak.

Maibé, iha tempu hanesan, nasaun ida ne’ebe hakarak respeita nia istória tenke mos hatene preserva fatin sira ne’ebe nia memória kolektiva hakerek ba. Iha kontestu ida-ne’e, Foho Matebian merese hetan estatutu ida ne’ebe aas liu duke fatin komemorasaun de’it. Matebian tomak tenke sai monumentu moris ida, la’os monumentu ne’ebe harii husi sementu no fatuk de'it, maibe monumentu ida ne’ebe rai, foho, dalan, fatin subar, fatin mate no paisajen rasik sai sasin ba jerasaun sira ne’ebe sei mai.

Tanba ne’e, homenajen ida ne’ebe dignu ba Resisténsia tomak, ba sira hotu ne’ebe sakrifika an no mate — husi kombatente, klandestinu no apoiu diplomátiku, to’o ferik-katuas, inan-aman, labarik no kosok oan sira — mak deklara Foho Matebian tomak nu’udar monumentu moris nasional, monumentu ida ne’ebe sei dura husi jerasaun ba jerasaun, atu nasaun nunka haluha katak liberdade Timor-Leste nian iha folin boot tebes.

Monumentu ida-ne’e tenke lori naran:

FOHO MATEBIAN
MONUMENTO NACIONAL DA RESISTÊNCIA E DA MEMÓRIA NACIONAL DE TIMOR-LESTE

Naran ida-ne’e la’os simplesmente titulasaun simbolika. Nia tenke reprezenta kompromisu Estadu no povu atu proteje Matebian nia paisajen istoricu, dokumenta fatin luta sira, identifika rota no zona memória sira, preserva istória oral husi sobrevivente sira, honra matebian-oan no Timoroan hotu ne’ebe sakrifika an iha ne’eba, no transforma foho ne’e sai espasu edukasaun nasional ba jerasaun foun sira. Foho Matebian tenki sai fatin ida ne’ebe ema ba la’os de’it atu haree foho, maibe atu aprende kona-ba rezistensia, sofrimentu, organizasaun, esperansa no kontinuidade luta nasional.

Ba jerasaun foin-sa’e Timor-Leste nian, istoria FALINTIL no Matebian tenki aprende la’os atu herda odiu, maibe atu komprende folin husi independensia ida. Liberdade ne’ebe ita desfruta ohin la mai ho fasilidade. Nia moris husi bee-matan, ran, sakrifisiu, rezistensia, matenek politika, solidariedade povu nian no fiar ne’ebe nunka mate katak Timor-Leste iha direitu atu determina nia destinu rasik.

No ba FALINTIL, iha ita-nia aniversariu ba dala 51, ami-nia mensajen simples:

Obrigadu tanba la rende bainhira rende parese fasil liu.
Obrigadu tanba kontinua hamriik bainhira situasaun hanesan la fo esperansa.
Obrigadu tanba mantein ahi luta nian moris bainhira independensia sei parese dook tebes.

Kombatente sira bele katuas ona. Balun fila ona ba Maromak. Kilat sira halot tiha ona. Terrenu funu muda ona sai Estadu independente. Maibe valor luta nian labele hakoi hamutuk ho tempu ne’ebe liu.

FALINTIL mak parte husi memoria nasaun nian.
Matebian mak parte husi memoria moris Resistensia nian.
FALINTIL mak parte husi dignidade nasaun nian.
FALINTIL mak ida husi fundasaun Republika ne’ebe ohin ita iha.

Desizaun no sakrifisiu jerasaun uluk nian tenki sai responsabilidade ba jerasaun ohin no jerasaun tuirmai. Ita tenki proteje independensia ne’ebe sira husik mai ho folin aas tebes, la’os de’it liuhusi liafuan, maibe liuhusi servisu, integridade, unidade no dedikasaun ba povu. No ita tenki proteje mos fatin sira ne’ebe memoria nasaun nian husik hela, atu istória lalakon no sakrifisiu sira la ai numeru de’it iha livru.

Parabens ba Aniversariu FALINTIL ba Dala 51.

Respeitu ba kombatente sira ne’ebe sei hamutuk ho ita.
Homenajen eterna ba sira ne’ebe laiha ona.
Respeitu ba povu ne’ebe sustenta luta.
Homenajen kle’an ba Matebian, foho ne’ebe sai sasin ba sakrifisiu no kontinuidade Resistensia Timorense.

Viva FALINTIL!
Viva Resistensia Timorense!
Viva Foho Matebian!
Viva Povu Timor-Leste!
Viva Timor-Leste!