TIMOR-LESTE “TIBA-TIBA MERDEKA?”

  

TIMOR-LESTE “TIBA-TIBA MERDEKA?”

Analize kritiku kona-ba deklarasaun Arif Abdullah Sagram kona-ba independénsia Timor-Leste, okupasaun, dezenvolvimentu no luta durante tinan 24

 

Husi: Carlos da Silva L.F.R. Saky

Deklarasaun senhor Arif Abdullah Sagram ne’ebé dehan katak “Timor-Leste tiba-tiba merdeka” merese atu debate ho seriedade, la’os tanba deklarasaun ne’e tenki responde ho hirus, maibe tanba nia kona diretamente ba problema fundamental liu iha istoria nasaun Timor-Leste: oinsa nasaun ida nebe hasoru okupasaun durante tinan 24, lakon ema rihun atus, hasoru oho ema, ema lakon, detensaun, tortura, transferensia forsada, hamlaha no destruisaun sosial, depois bele hetan fila fali nia independénsia? Loos ka lae katak independensia ne’e mai teki-teki? Ka “tiba-tiba” ne’e loos de’it haree husi sira nebe hahu lee istoria Timor-Leste husi referendu 30 Agostu 1999 no ignora luta tomak ne’ebe hahu husi invazaun Indonezia iha loron 7 fulan dezembru 1975? Pergunta ida ne’e importante tanba maneira ita define independensia sei determina mos oinsa ita valoriza sira nebe luta no sira nebe mate molok bele haree nasaun Timor-Leste moris. Ka “tiba-tiba” ba sira nebe uluk lakohi luta, hein Soeharto monu tiha ona mak tama iha luta, depois ba kedas referendum?

Hau laiha intensaun atu transforma hakerek ida ne’e sai atake pesoal ba senhor Arif Sagram. Pelo kontrariu, justamente tanba nia mak inteletual ida no iha ona pozisaun publika importante iha Timor-Leste, deklarasaun ne’e merese atu analiza no testa ho seriedade bazeia ba istoria, dadus, lei internasional no esperiensia povu Timor-Leste rasik. Kritika ba deklarasaun ida la’os insultu ba ema nebe halo deklarasaun ne’e. Bainhira deklarasaun ida kona-ba istoria nasional, entaun nia tenki nakloke atu sujeita ba analize istórika. No se karik deklarasaun ne’e simplifika istoria, ita nia responsabilidade mak atu halo koreksaun, liuliu tanba jerasaun foun Timor-Leste iha direitu atu hatene katak independensia ne’ebe sira disfruta ohin loron la’os prezente ida nebe mai teki-teki (tiba-tiba), maibe rezultadu husi luta naruk nebe selu ho sakrifisiu ema nian nebe boot tebes.

Deklarasaun Arif Sagram nebe dehan katak “Timor-Leste tiba-tiba merdeka” (Timor-Leste teki-teki ukun-an) labele husik liu de’it hanesan liafuan baibain ida, tanba deklarasaun ne’e kona diretamente ba istoria luta no sofrimentu povu Timor-Leste nian durante tinan 24. Deklarasaun hanesan ne’e presiza hetan koreksaun istorika ida nebe seriu, tanba bele kria imajen katak independensia Timor-Leste mosu teki-teki hafoin referendu 30 Agostu 1999, hanesan antes laiha luta naruk ida nebe defende objetivu independensia. Maibe, referendu ne’e rasik la’os inisiu ba prosesu independensia, maibe rezultadu importante ida husi luta povu Timor-Leste nian durante tinan 24. Molok povu fo sira nia votu iha referendu, funu la’o tiha ona, rezistensia armada, luta klandestina, mobilizasaun juventude no estudante univesrsitariu sira, luta diplomatika, papel Igreja nian, luta familia sira nebe sai vítima nian, no forma oioin husi rezistensia povu Timor nian. Ema rihun barak mak mate ka lakon, enkuantu ema rihun barak seluk mak mate tanba hamlaha no moras nebe relasiona ho kondisaun funu ne’e no okupasaun. Iha sentidu nebe luan liu, sofrimentu tanba invazaun no funu ne’e kona-ba ema rihun atus nebe liu husi mate, hamlaha, moras, deslokamentu, transferensia forsada, detensaun, tortura, lakon membru familia, lakon uma, rai no fonte subsistensia. Tanba ne’e, deskreve katak independensia Timor-Leste hanesanbuat ida nebe “tiba-tiba” (teki-teki) signifika ignora prosesu istoriku nebe naruk tebes no karun, nebe akontese molok independensia.

Problema fundamental husi deklarasaun ne’e loos simples: teki-teki hafoin saida? Timor-Leste iha loron 30 fulan agostu 1999 depois hader mai hetan kedas nia independensia. Dook husi referendum, povu Timor-Leste sofre ona invazaun militár Indonézia iha loron 7 fulan dezembru 1975 no funu nebe kontinua la’o durante tinan barak. Hafoin faze guerra de posição hotu, luta la’o nafatin. Rezistensia muda nia forma no tama iha espasu oioin: foho, suku, sidade, eskola, universidade, Igreja, rede klandestina, diplomasia internasional no organizasaun sira juventude nian. Bainhira espasu politiku loke uituan-uituan, luta mos dezenvolve iha forma manifestasaun no mobilizasaun povu. Tanba ne’e, istoria independensia Timor-Leste nian labele hahu iha referendu 1999. Se istoria hahu husi ne’eba, tinan 24 molok ne’e sai hanesan espasu mamuk, maibe iha realidade, iha periodu ne’e mak kustu ba independensia selu ho ran no sofrimentu ema nian.

CAVR iha nia relatoriu Chega! nian, relatoriu komprehensivu kona-ba violasaun direitus umanus iha Timor-Leste, halo estimativa katak serkade 102.800 mak mate relasiona ho konflitu durante periodu 1974-1999, no serkade 18.600 mak ema oho ka lakon no serkade 84.200 mak mate tanba hamlaha no moras. Numeru ne’e hatudu katak impaktu konflitu labele komprende de’it husi sura ema nebe hetan tiru ka oho diretamente. Funu estraga sistema produsaun ai-han, obriga populasaun husik sira nia hela-fatin, hakotu asesu ba ai-han no servisu saude, no kria kondisaun nebe halo ema barak mate la’ós iha kampu batalha, maibe tanba konsekuensia direta ka indireta husi konflitu. Iha estatistika sira ne’e ninia kotuk iha família sira nebe lakon aman, inan, oan, alin no familia seluk; iha suku sira nebe lakon parte boot husi ninia populasaun; knua no familia balun mohu no iha jerasaun ida nebe lakon oportunidade edukasaun no moris normal. Familia balun haree ninia membru ida ema tesi nia ulun, futu liman to’o kotu, moris ho fitar funu nian iha nia moris tomak. Tanba ne’e, bainhira ita koalia kona-ba kustu nebe povu Timor-Leste selu atu hetan direitu determina nia destinu rasik, ita nia koalia labele limita de’it kona-ba númeru ema nebe hetan oho diretamente. Funu iha ninia dalan oho ema nebe luan liu husi kilat musan

Tanba ne’e, referendu 1999 labele haketak husi luta nebe akontese molok ne’e. Iha loron 30 fulan agostu 1999, povu Timor-Leste finalmente hetan oportunidade atu hatudu sira nia eskolha politika diretamente. Besik 98 porsentu husi eleitor sira nebe rejista uza sira nia direitu votu, no 78,5 porsentu rejeita autonomia espesial iha Republika Indonezia nia okos. Rezultadu ne’e sai baze ba prosesu nebe lori Timor ba ninia libertasaun nebe durante tinan 24 moris oprimidu iha okupasaun militar nia okos, finalmente restaura hikas nia independensia. Maibe, dehan katak referendu “lori” Timor-Leste ba independensia, maibe la-esplika oinsa referendu rasik bele akontese, mak simplifika istoria. Referendu la’ós prezente ida nebe Jakarta tau iha bandeza hodi oferese ba povu Timor-Leste. Referendu mosu husi mudansa politika internasional, mudansa politika iha Indonézia no, importante liu, luta povu Timor-Leste nian nebe durante tinan 24 defende sira nia direitu atu determina futuru no ukun rasik-an. Sein luta ida-ne’e, difisil tebes atu esplika tanba sa problema Timor-Leste kontinua iha ajenda internasional no tanba sa ikus mai povu hetan oportunidade atu determina sira nia futuru politika.

Maski hafoin referendu, independensia lamonu kedas povu Timor-Leste nia liman. Rezultadu referendu tuir kedas ho violensia nebe luan, destruisaun infraestrutura no deslokamentu populasaun. INTERFET depois tama no Nasoins Unidas asume administrasaun liu husi UNTAET. Hafoin periodu tranzisaun nebe naruk, Timor-Leste restaura ninia independensia iha loron 20 fulan maiu 2002. Tanba ne’e, iha sekuensia istorika nebe klaru: invazaun iha 1975, luta durante tinan 24, referendu iha 1999, periodu tranzisaun internasional, no ikus mai restaurasaun independensia iha 2002. La iha etapa ida nebe hamrik mesak. Foti referendu hanesan pontu hahu no haluha luta nebe akontese molok ne’e signifika muda orden istoria.

Iha debate kona-ba okupasaun Indonezia, dala barak mos iha argumentu katak Indonezia halo dezenvolvimentu boot iha Timor-Leste. Faktus hatudu katak dezenvolvimentu akontese no la-presiza nega. Indonezia harii estrada, eskola, fasilidade saude, edifisiu governu, rede komunikasaun no infraestrutura seluk. CAVR rasik rekonhese katak iha investimentu boot husi governu Indonezia durante periodu okupasaun. Maibe, asuntu istoria labele remata ho de’it elabora lista edifisiu nebe harii. Pergunta nebe importante liu mak iha kontestu politiku saida mak dezenvolvimentu ne’e akontese, see mak determina nia direksaun, see mak hetan benefísiu nebe boot liu no oinsa dezenvolvimentu ne’e relasiona ho interese politiku, seguransa no ekonomia husi estadu nebe kontrola Timor-Leste? Dezenvolvimentu iha territoriu ida nebe iha okupasaun labele konsidera automatikamente hanesan dezenvolvimentu iha relasaun entre estadu rua nebe soberanu no servisu tuir akordu nebe hanesan.

CAVR hatudu katak prioridade seguransa influensia maka'as padraun dezenvolvimentu durante okupasaun. Investimentu boot iha setor transporte, komunikasaun no administrasaun, enkuantu setor agrikultura, nebe sai fonte subsistensia prinsipal ba parte boot husi populasaun Timor-Leste, lahetan atensaun nebe hanesan. Tanba ne’e, dezenvolvimentu presiza haree ho kritiku. Estrada ida bele fo benefisiu ba komunidade, maibe iha tempu hanesan bele iha funsaun estratejika ba movimentasaun militar. Eskola ida bele fo edukasaun, maibe sistema edukasaun mos bele sai instrumentu ba integrasaun politika. Edifisiu governu ida bele fo servisu publiku, maibe iha tempu hanesan bele sai parte husi espansaun poder administrativu. Laiha kontradisaun atu rekonhese katak dezenvolvimentu akontese no iha tempu hanesan husu kona-ba nia funsaun politika. Buat hirak ne’e hotu labele sukat ho numeru ema sira nebe terus no familia sira nebe mohu.

Problema sai grave liu bainhira koalia kona-ba dezenvolvimentu maibe lakoalia kona-ba rekursu nebe hasai husi Timor-Leste. Se ita hakarak sura ho onestidade saida mak Indonezia halo durante tinan 24, mak la-sufisiente atu sura de’it osan hira mak gasta ba estrada, eskola, edifísiu no infraestrutura seluk. Ita mos tenki husu: osan hira no valor rekursu natural hira mak sai husi Timor-Leste, lukru hira mak hetan husi kompanhia no rede komersiu sira, prejuizu hira mak komunidade lokal sofre, no valor ekonomia hira mak lakon tanba funu, deslokamentu no destruisaun ba sistema produsaun? CAVR dokumenta eksplorasaun rekursu natural durante okupasaun, inklui ta ai-hun iha eskala boot nebe halo rekursu floresta Timor-Leste menus maka'as. CAVR mos hetan katak kompanhia komersiu sira nebe iha relasaun ho militar no governu Indonezia halo pratika nebe prejudika agrikultor kafe Timor-Leste. Faktus sira ne’e hatudu katak relasaun ekonomia durante okupasaun labele konta de’it hanesan istoria dezenvolvimentu nian.

Eksplorasaun floresta fo ezemplu klaru ida. Floresta Timor-Leste nian la’os de’it ai-hun sira nebe iha valor komersial. Floresta mak parte husi sistema moris komunidade nian, fonte material konstrusaun, ai-han, bee, rai no ekolojia. Bainhira eksplorasaun akontese iha eskala boot, enkuantu komunidade nebe moris iha territoriu ne’e laiha poder politiku nebe hanesan atu determina oinsa rekursu sira ne’e uza, entaun problema ne’e presiza haree hanesan problema ekonomia-politika, la’os deit atividade komersiu. Hanesan mos kafe. Katak kafe Timor-Leste faan iha merkadu lasignifika automatikamente katak agrikultor Timor-Leste hetan benefisiu justu. Se produtor sira iha pozisaun fraku iha negosiasaun, enkuantu rede komersiu nebe iha relasaun ho poder hetan lukru boot liu, entaun kresimentu komersiu lahanesan ho kresimentu moris diak povu nian.

Situasaun hanesan mos presiza haree iha problema petroleu no gas iha tasi Timor. Iha 1989, Indonezia no Australia asina Timor Gap Treaty, bainhira Timor-Leste seidauk iha estadu soberanu no sei iha okupasaun Indonezia. Akordu ne’e loke mekanizmu atu esplora rekursu iha area Timor Gap, laho partisipasaun governu Timor-Leste soberanu ida nebe bele reprezenta povu nia interese. Eksplorasaun Elang-Kakatua hahu iha 1998, bainhira Timor-Leste sei iha okupasaun. Problema ne’e hatudu katak rekursu Timor-Leste la’os de’it iha dimensaun relasaun Timor-Leste no Indonezia, maibe mos iha relasaun ho interese ekonomia rejional no internasional. Tanba ne’e, se Indonezia hakarak uza dezenvolvimentu hanesan razaun atu avalia okupasaun ho maneira pozitivu, entaun rekursu Timor-Leste nebe sai husi territoriu ne’e mos tenki tama iha konta hanesan.

 To'o agora, seidauk iha balansu istoriku ida nebe kompletu lolos no bele simu iha nivel akademiku atu responde ho nemeru ida de’it kona-ba valor tomak rekursu Timor-Leste nebe sai durante okupasaun kompara ho total osan nebe Indonézia gasta iha Timor-Leste. Tanba ne’e, la-apropriadu atu halo numeru boot ida sein metodolojia ida klaru. Maibe, laiha numeru ida uniku la-signifika katak problema eksplorasaun bele ignora. Dokumentasaun CAVR nian kona-ba ai no kafée, no istoria Timor Gap no rekursu petroleu no gas, hatudu katak okupasaun iha dimensaun ekonomia nebe labele hasai de’it husi istoria tanba dehan numeru osan nebe Indonézia gasta ba dezenvolvimentu. Saida mak presiza mak peskiza istoria kona-ba ekonomia ida nebe kalkula ho sistematiku entrada no saida durante pereodu ne’e, inklui gastu dezenvolvimentu, gastu militar, komersiu, rekursu natural, lukru kompanhia, lakon produsaun no kustu sosial husi konflitu.

Argumentu katak Indonézia gasta osan barak ba Timor-Leste mos presiza haree husi natureza gastu ne’e. Estadu ida nebe kontrola territoriu seluk naturalmente presiza finansia administrasaun, funsionariu, seguransa, infraestrutura no servisu publiku. Maibe, gastu sira ne’e la-automatikamente bele konsidera hanesan prezente ka ajuda ba komunidade. Iha territoriu nebe iha kontrolu militar, gastu estadu mos bele sai instrumentu atu sustenta estrutura poder rasik. Tanba ne’e, kompara “osan nebe Indonezia gasta” ho “dezenvolvimentu nebe Timor-Leste simu” sein konta funsaun politika no ekonomia husi gastu sira ne’e sei fo imajen nebe la-kompletu.

Liután ne’e, dezenvolvimentu labele uza atu haluha vítima sira. Estrada ida labele substitui ema nebe mate. Eskola ida labele lori fila oan nebe lakon inan-aman. Ospital ida labele apaga tortura nebe prisioneiru sira hetan. Edifísiu governu ida labele lori fila rai nebe lakon. Infraestrutura labele lori fila juventude husi jerasaun ida nebe moris iha funu. Estadu ida bele harii fasilidade barak no iha tempu hanesan permite ka halo violasaun direitus umanus grave. Faktus rua ne’e bele akontese hamutuk. Tanba ne’e, rekonhese dezenvolvimentu nebe Indonezia halp la-signifika simu okupasaun hanesan buat nebe loos, hanesan mos rekonhese sofrimentu povu Timor-Leste la-obriga ita atu nega dezenvolvimentu fiziku hotu nebe akontese ona.

Pergunta tuir mai mak se Indonezia husi inisiu iha intensaun atu prepara Timor-Leste ba independensia. Se loos, tenki iha planu politiku ida nebe klaru kona-ba oinsa povu Timor-Leste sei asume governu rasik, bainhira autodeterminasaun sei akontese, oinsa prepara instituisaun estadu no oinsa sei transfere soberania. Maibe, durante tempu barak liu periodu 1975-1999, politika Indonezia foka liu ba mantein Timor-Leste hanesan parte husi Indonezia nian. Laiha prosesu nebe hatudu katak referendu atu determina status ikus Timor-Leste mak objetivu nebe planeadu husi inisiu okupasaun. Pelo kontrariu, referendu mosu iha kontestu mudansa politika boot iha Indonezia hafoin Soeharto monu, luta naruk povu Timor-Leste no presuun internasional nebe aumenta.

Se loos objetivu okupasaun mak prepara Timor-Leste atu sai independente, entaun pergunta nebe difisil atu haluha mak: tanba sa povu Timor-Leste tenki hein besik kuartu sekulu atu hetan oportunidade determina sira nia an rasik? Tanba sa Indonezia tenki halo invazaum militar mai Timor-Leste enkuantu rai ne’e proklama tiha ona ninia independensia iha 28 novembru 1975? Tanba sa laiha mekanizmu autodeterminasaun iha tinan 1970 ka 1980 nia laran? Tanba sa lahalo iha inisiu tinan 1990? Tanba sa oportunidade ne’e foin mosu hafoin mudansa politika iha Indonezia iha 1998? No tanba sa, se independensia mak objetivu ikus, povu Timor-Leste tenki liu husi funu, detensaun, tortura, lakon, hamlaha no sofrimentu boot molok hetan direitu ne’e? Pergunta sira ne’e halo argumentu katak okupasaun Indonezia husi inisiu mak projetu atu prepara Timor-Leste ba independensia sai difísil tebes atu defende.

Iha problema ida nebe fundamental liu kona-ba konseitu “prontu atu sai independente.” See mak iha direitu atu determina katak nasaun ida prontu ka seidauk prontu atu sai independente? See entidade nebe determina mak estadu nebe kontrola nasaun ne’e, konseitu ne’e bele sai razaun ida nebe laiha limite atu kontinua poder. Nasaun ida bele dehan seidauk prontu ohin, tinan sanulu tan seidauk prontu, tinan ruanulu tan seidauk prontu, no sei nafatin seidauk prontu bainhira estadu nebe okupante sei konsidera nia poder presiza. Direitu autodeterminasaun la-depende ba sertifikadu “prontu” nebe estadu seluk fo. Independensia mak direitu politiku husi nasaun ida atu determina nia estatutu politiku rasik. Rai ida nebe iha ambisaun territorial maka’as hanesan Indonezia, sei lakohi husik rai nebe nia konkista ona atu monu sai husi nia liman. Tinan 24 okupasaun iha Timor-Leste hatudu momos ona ida ne’e.

Los duni, Timor-Leste hafoin independensia hasoru problema barak. Kiak seidauk hotu, instituisaun estadu sei kontinua harii, ekonomia sei hasoru dependensia, no governu sira nebe ukun troka malu mos halo erru barak, no nebe sei mai mos lasei sai governu perfeitu ida. Laiha razaun atu taka matan ba problema sira ne’e. Maibe frakeza estadu ida hafoin independensia la bele uza atu prova katak nasaun ne’e la-merese sai independente. Se padraun “prontu atu sai independente” signifika tenke iha instituisaun perfeitu, ekonomia forte, rekursu umanu nebe dezenvolve tebes no governu nebe lahalo erru, entaun estadu barak iha mundu labele kumpre kondisaun ne’e bainhira sira hetan independensia. Nasaun sira aprende atu sai estadu liu husi esperiensia sai estadu, la’os hein to'o ema seluk dehan katak sira perfeitu ona. Ne’e la’os atu tama ASEAN nebe dehan imi prenxe ona kondisaun ka seidauk.

Iha tempu okupasaun, povu Timor-Leste hatudu ona forma prontidaun politika nebe dala barak ema ignora. Sira defende identidade nasional iha kondisaun nebe difisil tebes. Sira harii organizasaun rezistensia iha foho no sidade, dezenvolve rede klandestina, organiza juventude no estudante sira, kontinua diplomasia internasional, harii rede solidariedade no kontinua defende ideia katak futuru Timor-Leste tenki determina husi povu Timor-Leste rasik. Kapasidade atu defende identidade no vontade politika durante tinan 24 mak parte husi prosesu formasaun nasaun Timor-Leste.

Tanba ne’e, se ema dehan katak Timor-Leste “tiba-tiba merdeka” ka “teki-teki ukun-an”, istoria fo pergunta nebe forte liu tan: tanba sa povu Timor-Leste tenki luta durante tinan 24 molok hetan oportunidade atu hili? Se referendu mak buat nebe fasil atu fo, tanba sa la-akontese sedu liu? Se dezenvolvimentu mak prova katak okupasaun halo ba interese povu Timor-Leste, tanba sa dezenvolvimentu ne’e akontese hamutuk ho eksplorasaun rekursu, violensia no rejeisaun direitu autodeterminasaun? Se Indonezia loos duni prepara Timor-Leste atu sai estadu independente, iha ne’ebe planu politiku nebe hatudu bainhira no oinsa soberania sei transfere?

Deklarasaun “Timor-Leste tiba-tiba merdeka” ikus mai la’os de’it problema kona-ba liafuan ida, maibe problema kona-ba maneira haree istoria. Se istoria hahu husi referendu 1999, entaun independensia bele haree hanesan buat nebe tiba-tiba ka teki-teki. Se istoria hahu husi loron 20 fulan maiu 2002, independensia bele haree liutan hanesan rezultadu husi prosesu internasional ida nebe akontese durante tinan balu de’it. Maibe se istoria hahu husi sofrimentu povu, husi invazaun 7 Dezembru 1975, husi rezistensia FALINTIL, husi guerrilheiro sira nebe sofre tinan naruk iha ai-laran no mate laiha rate, husi rede klandestina, husi luta diplomatika, husi movimentu juventude no estudante, husi papel Igreja no relijiaun sira seluk, husi familia vitima sira, husi ema nebe hetan detensaun no tortura, husi ema nebe mate tanba funu, hamlaha no moras, entaun imajen ne’e muda hotu. Independensia Timor-Leste la’os eventu ida nebe tiba-tiba; nia mak rezultadu husi prosesu istoriku ida nebe naruk, nakonu ho ran no sakrifisiu.

Tanba ne’e, laiha nesesidade ba Timor-Leste atu harii istoria bazeia ba odiu kontra Indonezia no kontra ema Timor sira nebe uluk defende integrasaun ka autonomia. Povu Indonezia la’os hanesan politika estadu no militar Indonezia sira iha tempu okupasaun. Nune’e mos ema Timor nebe uluk defende integrasun no ohin loron moris no goza iha rai ukun-an ida ne’e. Tanba ita nia luta ba ukun-an ninia objetivu la’os atu odiu ka vinga ema ruma, maibe atu liberta ema hotu husi opersaun, inkluindu liberta povu Indonezia no liberta sira hotu nebe uluk defende integrasaun, tanba ita hotu moris iha rejime opresor no ditatorial ida nia okos. Ema Indonezia barak involve iha luta no apoia demokrasia, direitus umanus no direitu povu Timor-Leste atu determina nia futuru. Relasaun entre nasaun rua ohin loron presiza harii ho baze nebe maduru: amizade la-presiza haluha istoria. Nune’e mos rekonsilia entre timor-oan sira no ho Indonezia la-presiza manipula, falsifika no ignora istoria. Pelo kontrariu, relasaun nebe maduru presiza korajen atu rekonhese katak pasadu iha invazaun, okupasaun, violensia, eksplorasaun no sofrimentu, no iha tempu hanesan rekonhese katak durante periodu ne’e iha relasaun entre ema no dezenvolvimentu fiziku nebe depois sai parte husi istoria komun.

Timor-Leste lahusu ema ida atu haluha kontribuisaun saida de’it nebe halo durante periodu okupasaun. Saida mak rejeita mak bainhira dezenvolvimentu uza atu haluha sofrimentu no luta. Povu Timor-Leste la-presiza nega katak iha estrada nebe harii, eskola nebe harii ka fasilidade nebe eziste. Maibe hotu-hotu ne’e tenki tau iha kontestu istoriku nebe loos. Estrada ida la-apaga rate ida. Eskola ida la-apaga prizaun ida. Edifisiu ida la-apaga familia ida nebe lakon ninia membru sira. No projetu dezenvolvimentu ida la-apaga direitu nasaun ida atu determina nia an rasik.

Independensia Timor-Leste nian tanba ida-ne’e labele komprende hanesan prezente, milagre istorika ka desizaun teki-teki husi parte seluk. Nia mak rezultadu husi luta. Referendu 1999 mak vitoria importante ida iha luta ne’e; restaurasaun independensia iha 2002 mak nia pontu aas. Entre rua ne’e iha sakrifísiu nebe labele haketak husi istoria Timor-Leste nian. Ema sira nebe mate molok 1999 la-vota iha referendu, maibe se laiha sira nia luta no sakrifísiu, laiha baze atu dehan katak referendu ne’e sei akontese rasik.

Tanba ne’e, pergunta istorika nebe loos la’os “Tanba sa Timor-Leste teki-teki ukun-an?” Pergunta nebe importante liu mak: tanba sa povu Timor-Leste tenki hein durante tinan 24 hodi hetan oportunidade determina nia futuru rasik, no tanba sa oportunidade ne’e foin mosu hafoin ema barak lakon sira nia moris, familia barak mohu, ema barak hetan detensaun no tortura, no rekursu no moris sosial barak hetan estragu tanba funu?

 

Se ita responde pergunta ne’e ho onestidade, entaun konkluzaun ida labele evita: Timor-Leste “la tiba-tiba merdeka”. Nebe haree hanesan “tiba-tiba” so rezultadu ikus. Prosesu nebe lori ba independensia akontese durante tinan 24, selu ho sakrifisiu ema nian nebe boot tebes, no labele haketak husi luta povu Timor-Leste nian atu defende nia direitu ba determina nia futuru rasik.

Maibé, rekonhese no defende istória luta Timor-Leste la signifika katak ita tenki hela nafatin iha debate kona-ba pasadu to’o haluha problema sira ne’ebe ohin loron sai ameasa ba futuru Repúblika Demokrátika Timor-Leste. Istoria importante tebes tanba nia mak memoria no baze moral husi estadu ida ne’e, maibe estadu ida ne’ebe moris iha ohin loron mos tenki iha kapasidade atu haree ba oin no identifika ameasa sira ne’ebe bele estraga nia futuru. Iha kontestu ne’e, alegasaun no indikasaun kona-ba atividade krime organizadu, inklui faktu grave katak suspeitu 141 nebe liga ho kazu ida ne’e halai sai husi Timor-Leste, presiza hetan atensaun seria husi instituisaun estadu no sosiedade. Se faktu sira ne’e konfirmadu tuir prosesu legal, nia la’os de’it problema kona-ba ema sira nebe viola lei, maibe bele sai indikasaun kona-ba frakeza iha sistema justisa, kontrolu fronteira, seguransa no governasaun estadu. Iha estadu ida nebe harii ho sakrifísiu boot husi jerasaun sira uluk, kualker indikasaun kona-ba krime organizadu nebe bele infiltra instituisaun, manipula sistema publiku, uza rede ekonomia no politika, ka evade prosesu justisa, tenki haree hanesan problema estratejiku. Perigu ba Timor-Leste ohin loron la’os de’it mai husi ameasa tradisional sira hanesan funu ka invazaun militar; perigu mos bele mai husi krime organizadu, korrupsaun, impunidade, frakeza instituisaun, trafiku ilisitu, lavajen osan no kaptura husi estadu ka instituisaun publika husi interese privadu. Tanba ne’e, defende patrimoniu istoriku no memoria rezistensia tenki la’o hamutuk ho esforsu atu defende integridade instituisaun no futuru estadu.

Povu Timor-Leste mos iha preokupasaun konkreta nebe labele sai invizivel tanba debate istoriku ida nebe laiha fin. Saude, edukasaun, empregu, kustu moris, seguransa, justisa, servisu publiku, proteksaun sosial no oportunidade ba juventude mak problema sira ne’ebé diretamente afeta vida povu nian no determina kualidade estadu iha futuru. Se ita kontinua fila fali de’it ba debate kona-ba pasadu, no debate ne’e halo ita lakon kapasidade atu haree problema sira nebe akontese iha ita nia matan, ita bele hetan risku ida nebe grave: ita defende istaria, maibe la-defende estadu nebe istoria ne’e hakarak kria. Jerasaun sira nebe mate no sakrifika sira nia moris lahalo ida ne’e atu ita kontinua hela iha konflitu naruk kona-ba memoria; sira luta atu jerasaun sira tuir mai bele moris ho liberdade, dignidade, justisa no seguransa. Tanba ne’e, memoria tenki sai responsabilidade, la’ós distrasaun; istoria tenki sai fonte sabedoria, la’os barreira atu haree realidade ohin loron. Timor-Leste presiza hatene nia pasadu, maibe mos presiza iha korajen atu haree nia ameasa sira ohin loron, atu garante katak estadu ne’e la-lakon fali ba problema sira nebe bele ameasa nia soberania, nia instituisaun no nia futuru. Atensaun povu no lideransa nasional sira tenki kontinua fahe ho matenek entre defende memoria istorika no rezolve problema urjente sira nebe determina moris povu no sobrevivensia estadu iha tempu naruk. Iha sentidu ida ne’e, labele husik debate ida kona-ba istoria sai razaun atu ita haluha krime organizadu, impunidade, saude, edukasaun no problema fundamental sira seluk nebe ohin loron presiza resposta urgente husi estadu.