Prezidente, Lealdade no Perigu Kultu Individu iha Estadu Demokrátiku

Husi: Carlos da Silva L. F. R. Saky

Semana ikus mosu polemika iha media sosial sira liga ho deklarasaun Prezidente Republika, Jose Ramos-Horta nian, iha nebe lider ne’e deklara katak, “se de’it mak atu sai Prezidente Republika iha futuru tenki leal ba Xanana Gusmão.”

Timor-Leste iha orgaun soberanu haat: Prezidente Republika, Parlamentu Nasional, Governu no Tribunal. Orgaun haat ne’e, ida-idak ho nia knaar rasik, katak ida-idak halo nia serbisu, ida lahakruk ka iha fali orgaun seluk nia okos, iha de’it mak buat ida bolu “interdependensia”, katak sira hotu bele serbisu hamutuk. Konstituisaun RDTL ladehan katak orgaun ida atu leal ba figura ka individu ida.

Karik Prezidente Ramos-Horta ninia deklarasaun ne’e ho intensaun atu rekandidata-an no hakarak hetan tula liman husi Xanana Gusmão, bele de’it, maibe labele dehan fali “se mak sai Prezidente Republika tenki leal ba Xanana Gusmão. Prezidente Ramos-Horta moris iha Timor-Leste, lamoris iha Koreia Norte, nebe orgaun Estadu nian hotu tenki leal no hakruk ba Kim Jong Un. Hau hanoin Xanana Gusmão rasik mos hatene saida mak demokrasia, no nia rasik nunka husu atu ema hotu, sa tan Orgaun soberanu sira hotu atu leal ba nia. Nia presiza de’it mak ema hotu tenki respeita malu, nune’e mos orgaun soberanu sira respeita malu nia knaar, no lahalo intervensaun ka interferensia ba orgaun sira seluk nia knaar.

Iha estadu modernu ida, Prezidente la’os propriedade husi ema ida nian, maski ema ne’e iha kontribuisaun boot tebes iha istoria nasaun nian. Prezidente mak institusaun estadu nian nebe hamrik iha interese sira pesoal, grupu nomos istoriku nia leten. Nia reprezenta soberania povu nian, guardiaun ba konstituisaun, no garante ekilibriu poder iha estadu. Tanba ne’e, konseitu lealdade nebe liga ho Prezidente la’os pessoal, maibe konstitusional. Prezidente nia lealdade tenki ba de’it buat tolu: konstituisaun, estadu, no povu. Bainhira lealdade ne’e muda ba individu ida, entaun ne’e la’os ona demokrasia, maibe muda ba sistema nebe perigu, iha nebe poder la’os regula ona ho lejislasaun, maibe ho fali relasaun pesoal.

Deklarasaun katak Prezidente tenki leal ba ema ida bele lori implikasaun nebe luan liu duke relasaun entre figura politika rua. Nia loke espasu ba transformasaun nonok-nonok husi estadu direitu (rule of law) ba estadu individu (rule of man). Iha estadu direitu, desizaun sira halo tuir lei, prosedimentu no institusaun. Iha estadu individu, desizaun sira depende ba relasaun, konfiansa pesoal, no influensia individu. Mudansa hanesan ne’e dala barak la-akontese teki-teki, maibe liu husi normalizasaun ideia sira hanesan ne’e, nebe iha inisiu haree hanesan lalori perigu ruma, maibe iha tempu naruk bele halo demokrasi sai fraku.

Iha ne’e mak perigu kultu individu ka personalidade mosu. Iha istoria politika mundu nian, kultu individu sempre sai oda-matan ba konsentrasaun poder iha ema ida de’it. Bainhira figura ida tau iha institusaun sira nia leten, iha lei nia leten, no ate iha konstituisaun nia leten, entaun estadu la’os ona entidade kolektiva, maibe sai extensaun vontade individu ne’e nian. Ita la-presiza hateke dook hodi kumprede ninia konsekuensia. Iha sistema hanesan Korea Norte nian, lealdade ba familia Kim nian sai fundamentu sistema politiku. Estadu la-funsiona ona hanesan institusaun publiku, maibe funsiona hanesan instrumentu ka estrutura nebe serbi de’it ema ida. Maski kontestu Timor-Leste nian diferente, maibe ninia prinsipiu baziku hanesan nafatin: demokrasi labele moris hamutuk ho kultu individu.

Respeitu ba Xanana Gusmão hanesan lider istoriku ida lejitimu tebes. Nia mak simbolu luta nian, lider nebe konsege unifika elementu rezistensia sira nian hotu, no figura ida nebe iha lejitimidade istorika nebe forte. Maibe, respeitu ba istoria labele transforma sai subordinasaun futuru ba individun. Estadu labele sai dadur (refêm) husi nia istoria rasik. Se lealdade ba individu sai norma, entaun jerasaun foun sei lakon espasu atu lidera ho independente, institusaun sai fraku tanba depende ba figura, no estadu sei lakon kapasidade atu dezenvolve ho saudavel.

Iha sistema semi-prezidensial hanesan Timor-Leste nian, relasaun entre Prezidente no Primeiru-Ministru mak interdependensia, iha balansu no tau matan ba malu (check and balance), la’os subordinasaun ka hakruk ba seluk. Prezidente iha poder rasik, Primeiru-Ministru mos iha poder rasik, sira tenki kontrola malu. Prezidente tenki iha liberdade atu kritika, halo balansu no ate rejeita politika ida se kontra interese nasional ka konstituisaun. Se Prezidente tenki leal ba individu ida, entaun funsaun ida ne’e sei la-funsiona. Prezidente lasai ona hanesan guardiaun ekilíbriu nian, maibe sai extensaun poder nebe tuir loloos nian tenki kontrola.

Tanba ne’e, ideia lealdade pesoal mos halo konfunzaun entre etika privadu no responsabilidade publiku. Iha vida privada, lealdade ba kolega, maluk ka entre funu-na’in sira, ne’e valor di’ak tebes. Maibe iha estadu, regra ne’e atu aplika lahanesan. Ita lahili Prezidente atu sai amigu fiel ka leal ba ema ida, maibe atu serbi povu tomak sein diskriminasaun. Nia bele halo desizaun nebe difísil ka la-popular, maski kontra vontade figura importante ida nian. Se lealdade pesoal tama iha institusaun, entaun desizaun sei bias, la-objetiva, no prejudika interese publiku nian.

Ironikamente, ideia ida ne’e kontraria ho ispiritu luta Timor-Leste nian. Luta kontra okupasaun Indonezia la’os de’it kona-ba independensia territoriu, maibe mos luta kontra dominasaun poder nebe sentralizadu no la-responsavel. Funu na’in sira fo-an ba mate la’os atu troka forma dominasaun ida ho dominasaun foun seluk nebe subtil liu. Sira luta atu harii estadu ida nebe bazeia ba justisa, bazeia ba poder nebe regula ho lei, la’os ba individu. Tanba ne’e, ideia katak Prezidente tenki leal ba individu ida bele interpreta hanesan reduzaun ba valor luta ne’e.

Timor-Leste agora daudaun iha faze konsolidasaun demokrasia. Iha faze ida ne’e, tenki reforsa institusaun sira, tenki hatasak liu tan kultura politika, no limite poder tenki klaru. Iha faze sira hanesan ne’e, lider sira tenki sukat sira nia nanal molok halo deklarasaun ida tanba iha ninia impaktu boot. Bainhira ideia lealdade ba ema ida halo hanesan baibain tiha, mak nia iha potensia forma kultura politika ida nebe sala, iha nebe relasaun patraun-kliente sai dominadu liu duke prinsipiu konstitusional. Iha tempu naruk, ida-ne’e bele, estruralmente,  hafraku demokrasia.

Prezidente Republika tenki sai simbolu unidade nasional nebe ultrapasa individu, partidu no grupu hotu-hotu. Nia tenki hamrik iha hotu-hotu nia leten, la’os iha ema ruma nia okos. Nia tenki iha korajen atu dehan “lae” bainhira presiza, maski ba figura forte ida. Nia funsaun mak sai guardiaun ka defeza ba konstituisaun, la’os guardiaun relasaun pesoal. Se lae, kargu Prezidente sei lakon nia lejitimidade moral tanba poder iha tiha ema seluk nia liman, poder nebe loloos Prezidente Republika nian.

Ho nune’e, ideia katak Prezidente tenki leal ba individu ida la-kompativel ho demokrasia modernu. Estadu tenki hamrik iha lei no institusaun, la’os iha lealdade pesoal. Demokrasi la-presiza lider nebe leal ba individu ida, presiza lider ida leal ba ninia konstituisaun, estadu no povu.

Timor-Leste liu ona istoria naruk no nakonu ho sakrifisiu boot hodi hetan ninia independensia. Sei sai ironia istoria boot se nasaun ne’e, nebe moris husi luta kontra dominasaun, depois tama fali iha forma dominasaun foun, maski iha forma diferente. Futuru estadu ne’e tenki hamrik iha prinsipiu ida klaru: laiha ema ida nebe aas liu estadu.

Prezidente Republika tenki fiel ba estadu—no ba de’it konstituisaun, estadu no povu.