UMA KNUA DADOLIN DOKUMENTUS OPINIAUN SEARCH Online KANOIK LIAFUAN IMPRENSA

      PETISIONER TIMTIM

"Hau nia dignidadi la a'as liu dignidadi Nasaun nian".
RENETIL -
Nova Lideranca Mistica
.

Asaun 12 Junnu 1998: Okupasaun Edifisiu DEPLU iha Jakarta - Husi hau nia memoria rasik
LIVRO
RENETIL
LOMPAT
PAGAR
OPERASAUN
TREPE




KRIMINALIZASAUN DIFAMASAUN: PROTESAUN BA ONRA KA AMEASA BA LIBERDADE?

KRIMINALIZASAUN DIFAMASAUN: PROTESAUN BA ONRA KA AMEASA BA LIBERDADE?

 

Husi: Carlos da Silva L. F. R. Saky

 

Proposta Lei atu kriminaliza difamasaun merese reflexaun kle'an no debate nasional nebe luan. Laiha ema ida konkorda ho insulta, tolok, halo difamasaun ka akuzasaun falsa. Ema hotu-hotu hakarak sosiedade ida nebe respeitu malu, hatene limita nia liberdade no responsavel ba liafuan nebe nia dehan. Maibe pergunta fundamental mak ida ne’e: sera ho kriminalizasaun mak dalan nebe loos liu atu rezolve problema ne'e?

 

Difamasaun mak problema real ida nebe tenki hetan atensaun seria. Akuzasaun falsa, insulta no difamasaun bele estraga ema nia onra, reputasaun, vida profisional no relasaun familiar sira. Ema ida nebe hetan akuzasaun laloos bele sofre prejuizu boot, maski depois prova katak akuzasaun ne’e laiha fundamentu. Tanba ne’e, ema hotu iha direitu atu proteje nia dignidade no nia naran di’ak.

 

Maibe pergunta nebe importante la’os se difamasaun tenki hetan resposta ka lae. Pergunta importante mak sa resposta mak loos liu, proporisional liu no kompativel liu ho liberdade espresaun iha Estadu demokratiku ida. Problema ida-ne’e presiza resposta juridika ida, maibe la-obrigatoriamente tenki liu husi dalan penal ka kriminalizasaun.

 

Pergunta ne'e importante tanba la'os de’it kona-ba difamasaun. Maibe mos kona-ba relasaun entre Estadu no sidadaun, entre poder no liberdade, entre autoridade no direitu fundamental sira nebe povu luta ona durante jerasaun barak atu konkista.

 

Timor-Leste lamoris iha buat mamuk ruma. Nasaun ida ne'e harii iha luta naruk ida kontra kolonializmu, autoritarizmu no okupasaun. Durante tempu kolonial Portuges, PIDE uza intimidasaun, vijilansia no represaun hodi halo ema ta’uk ko'alia. Iha tempu okupasaun Indonezia mos hanesan, aparatu seguransa no intelijensia sira uza mekanizmu oioin atu kontrola hanoin povu nian no hanonok voz kritika sira.

 

Timoroan sira rihun ba rihun sofre tanba buat nebe sira hanoin. Sira laiha liberdade atu ko'alia livremente. Barak mak haree ksolok iha oin, maibe moris ho ta’uk iha laran. Ema rihun ba rihun sofre, sira labrani koalia nakloke, sira bisu-bisu ba malu de’it atu ajente PIDE sira ka intelijensia sira labele rona.

 

Iha inisiu dekada 1970, grupu timoroan ida nebe instruidu, iha hanoin kritiku, preokupa ho povu Timor nia moris nebe exploradu no oprimidu, moris iha kiak nia laran. Maibe sira mos labrani ko’alia nakloke tanba ta’uk PIDE. Maibe sira hasoru malu subsubar iha fatin oioin.

 

Grupu ne’e halo diskusaun kona-ba ukun-an ba Timor-Leste. Balun hakerek iha jornal Seara, balun hakerek iha A Voz de Timor, maibe uza naran anonimu, ka karik ohin loron dehan uza ID falsu. Iha grupu ne’e, inklui Nicolau Lobato, José Ramos-Horta, Mari Alkatiri, Borja da Costa, Justino Mota, José Luís Guterres, Artur Nascimento, João Carrascalão, ho sira balun tan.

 

Se lei nebe atu kriminaliza difamasaun liu duni, se mak bele garante katak sei laiha reuniaun klandestina sira, sei laiha ema uza ID falsu ka naran anonimu, sei laiha ema tolok malu, sei laiha ema insulta malu?

 

Se ema ruma halo peskiza, dala ruma labarik sira ho menor idade mak tolok aat liu duke ema boot sira. Ida ne'e so bele reduz ka halakon liu husi edukasaun, la'os ho lei atu kriminaliza. Ulun boot sira rasik mos lafo exemplo diak, insulta ema iha publiku no halo asediu sexual mos iha publiku. Buat hirak ne'e hotu kontribui hodi halo sosiedade ninia moral sai aat. Edukasaun la'os iha eskola de'it, maibe mos iha familia no iha ambiente nebe sira moris ba. Ida ne'e responsabilidade sosiedade nian tomak.

 

Hakerek na’in iha previlejiu, rona rasik husi Ramos-Horta nia ibun kona-ba epizodiu rua nebe nia hasoru liga ho kestaun liberdade espresaun ne’e.

 

Primeiro nia hakerek artigu ida ho titulu “Maubere, Meu Irmão”, artigu ne'e publika iha jornal Seara, nia hakerek kona-ba povu Timor ninia kiak no mukit sira tanba kolonizasaun portugeza, no ikus liu nia halo apelu hanesan ne'e: “Maubere, meu irmão, o sol já vai alto, os seus raios são também para ti. Acorda! Levanta-te! São as horas!” (Maubere, hau nia maun-alin, loron aas ona, ninia noraman mos ba O. Hader ona! Hamrik ona! Oras to’o ona!).

 

PIDE sira halo intervensaun kedas, sira hadau hotu jornal ne’e husi Dom Martinho da Costa Lopes, tanba nia mak Diretor jornal Seara nian, maibe ezemplar barak sai tiha ona. Tanba artigu ne’e, governador Alves Aldeia bolu Ramos-Horta ba nia Gabinete, ho hirus tebes dehan ba nia katak ninia artigu ne’e “altamente subversivo”, kontra Estadu.

 

“O atu dehan saida ho ‘hader ona’, ‘hamrik ona’?”, husu Alves Aldeia ba Ramos-Horta. Ramos-Horta koko konvense Alves Aldeia ho fila lia katak: “Timor oan sira barukten, ne’e mak hau dehan loron aas ona, hader ona, atu ba serbisu.”

 

Maibe Alves Aldeia lafiar Ramos-Horta nia esplikasaun, halo nia hirus liu tan, iha nebe nia lori jornal ne'e tuda ba Ramos-Horta nia leten no duni-sai nia husi Gabinete Alves Aldeia nian. Alves Aldeia hatene Ramos nia hakarak lolos mak atu kehe timoroan sira hader no hamrik hodi kontra Portugal no luta ba ukun-an. Ramos-Horta dehan Alves Aldeia ema diak, karik ema aat ida, nia kala dolar ona.

 

Iha epizodiu seluk, episodiu nebe PIDE sira obriga Ramos-Horta tenki sai husi Timor no hela tinan 2 iha Mosambike tanba ninia hanoin kritiku sira. Tuir Ramos-Horta, iha loron ida, nia hetan malu ho ema amerikanu ida, sira rua bolu malu ba hemu whisky iha Hotel Resende.

 

Iha neba nia hahu kritika Portugal iha ema barak nia oin, depois nia dehan: “Se Portugal não quer desenvolver Timor, é melhor entregar aos americanos. Eles podem desenvolver Timor-Leste… se não desenvolverem esse país, vai acontecer como aconteceu na Guiné-Bissau.” (Se Portugal lakohi dezenvolve Timor, diak liu entrega ba amerikanu sira. Sira bele dezenvolve Timor. Se la-dezenvolve rai ne’e, sei mosu buat nebe hanesan mosu ona iha Guiné-Bissau).

 

Tanba ta’uk PIDE, nia ba besik janela hateke ba estrada, hafuhu tun sa’e, se iha PIDE ka lae. Nia hanoin ema ruma la rona, nia hahu tolok PIDE: “Quero ver se tem algum filho da puta da PIDE aqui a ouvir.” (Hau hakarak haree se iha PIDE, puta nia oan balun iha ne’e rona).

 

PIDE rona saida mak nia koalia. Liafuan “filho da puta” PIDE sira konsidera ida ne’e hanesan halo difamasaun ba sira, no nudar nia konsekuensia, sira “soe” Ramos-Horta durante tinan rua ba iha Mosambike.

 

Istoria ida-ne'e hatudu buat ida nebe importante tebes: bainhira Estadu hahu kontrola liafuan no hanoin ema nian, liberdade sai sasan ida nebe sei lakon husi ita.

 

Importante atu hateten klaru katak argumentu ida-ne’e la-pretende dehan Timor-Leste ohin hanesan tempu PIDE ka tempu okupasaun indonezia nian. Situasaun sira-ne’e diferente tebes. Timor-Leste ohin loron hanesan Estadu demokratiku ida nebe respeita eleisaun livre, pluralizmu politiku no direitu fundamental sira.

 

Maibe istoria hanorin ita katak lei ida nebe hahu ho intensaun di’ak bele de’it hetan utilizasaun nebe latuir nia objetivu orijinal. Tanba ne’e, iha demokrasia ida, ita presiza sempre haree ho kuidadu ba lei sira nebe bele aumenta poder Estadu atu kontrola liafuan no hanoin sidadaun sira nian.

 

Preokupasaun prinsipal la’os kona-ba intensaun ema sira nebe promove lei ida-ne’e ohin loron. Preokupasaun prinsipal mak kona-ba possibilidade atu iha futuru lei ida-ne’e bele uza ho maneira nebe laloos hasoru jornalista sira, akademiku sira, ativista sira, opozisaun politika ka sidadaun sira nebe halo kritika lejitima ba poder publiku.

 

Tanba ne'e, liberdade espresaun la'os de'it direitu ida hakerek iha Konstituisaun. Liberdade espresaun mak parte ida husi luta timoroan sira nian ba ukun rasik-an. Liberdade espresaun nebe ita hetan mai husi luta todan no naruk ida, liu husi sakrifisiu, prizaun, tortura no mate husi ema rihun nian.

 

Mak ita limita liberdade espresaun hanesan ita la-valoriza luta naruk no todan ne’e. Limita liberdade espresaun sei la-forma sosiedade ida nebe kritiku no onesta, maibe bele forma sosiedade ida nebe ema tauk atu hatete buat nebe nia hanoin.

 

Ita agora moris iha Estadu demokratiku ida. Iha demokrasia, povu tenki iha liberdade atu husu konta ba governante sira, atu kritika politika publika no manifesta nia deskontentamentu bainhira nia haree injustisa, inkompetensia ka falha iha governasaun.

 

Labele uza kazu balu kona-ba tolok malu, insulta malu ka halo akuzasaun falsu hanesan justifikasaun atu limita liberdade espresaun tomak. Bainhira Estadu hakarak kriminaliza difamasaun, tenki iha kuidadu boot tanba fronteira entre difamasaun no kritika politika dala barak susar atu define ho momoos.

 

Iha risku real katak lei ida nebe ho intensaun atu proteje reputasaun ema nian bele transforma-an ba instrumentu atu intimida jornalista sira, ativista sira, akademiku sira, opozisaun politika no sidadaun komum sira nebe hakarak ko'alia.

 

Aleinde ne'e, molok kriminaliza sidadaun sira, ita tenki halo exame konsiensia ida. Tanba sa mak sidadaun balu to'o iha pontu ida insulta ka tolok ukun-na'in sira? Sera povu de’it mak sala? Ka iha responsabilidade mos husi governante sira?

 

Sidadaun sira selu impostu, kontribui ba Estadu no entrega sira nia konfiansa liu husi eleisaun. Maibe bainhira problema sira hanesan bee moos, eletrisidade, saude, edukasaun, estrada no empregu lahetan resposta durante tempu naruk, frustrasaun aumenta.

 

Dala barak, liafuan foer no insultuozu sira nebe sai iha espasu publiku mak sintoma husi frustrasaun sosial no politika nebe naruk ona. Sintoma lahanesan moras. Se ita trata sintoma de’it, moras sei iha nafatin.

 

Ita bele uza alegoria simples ida entre sana matan no liberdade espresaun. Bainhira vapor nakonu iha sana laran no laiha dalan atu sai, presaun sei aumenta nafatin to'o sana matan semo sai. Liberdade espresaun hanesan valvula seguransa ida nebe permite presaun sosial sai ho maneira kontroladu.

 

Sosiedade mos dala barak funsiona tuir prinsipiu hanesan. Injustisa, korrupsaun, servisu publiku nebe ladi'ak, kiak no dezempregu hanesan manas nebe sunu bee iha sana laran. Kritika no protestu hanesan vapor nebe mosu tanba manas ne’e. Bainhira espasu ba ko'alia no kritika taka metin, presaun ne'e lalakon; nia aumenta nafatin.

 

Tanba ne'e mak Konstituisaun garante liberdade espresaun. Iha nasaun demokratiku sira nebe maduru ona, prinsipiu ida importante mak ida ne’e: poder tenki simu fiskalizasaun husi sidadaun sira. Bainhira ema ida iha poder boot liu, nia tenki mos prontu atu simu kritika boot liu.

 

Kontra lei kriminalizasaun ba difamasaun la-signifika fo apoiu ka justifika insulta ka difamasaun. Maibe signifika katak resposta ba problema ida-ne'e tenki proporisional no intelijente. Problema edukasaun labele rezolve de’it ho kastigu. Problema kultura labele rezolve de’it ho prizaun.

 

Tan ne'e, resposta ida nebe maduru liu ba problema ne'e la'os kriminalizasaun, maibe fortalese edukasaun sivika, promove kultura dialogu, aumenta transparensia governasaun, reforsa literasia mediatika no garante katak instituisaun publika sira responde ba nesesidade povu nian.

 

Esperiensia internasional mos hatudu katak nasaun demokratiku barak hahu ona buka balansu entre protesaun ba onra ema nian no liberdade espresaun. Iha balun, difamasaun la-trata hanesan krime penal, maibe liu husi mekanizmu sivil sira hanesan direitu atu hatan, retifikasaun informasaun, pedidu deskulpa publika no indeminizasaun bainhira iha prejuizu nebe prova ho klaru. Lei ida-ne'e agora vigora hela, saida mak aat husi lei ida-ne'e, neduni tenki kria lei kriminalizasaun ba difamasaun?

 

Abordajen ida-ne’e la-signifika husik ema halo difamasaun ho livre. Pelo kontrariu, nia buka proteje reputasaun ema nian, maibe iha tempu hanesan evita katak kastigu penal sai instrumentu ida nebe bele halo sidadaun sira ta'uk atu ko'alia no kritika.

 

Timor-Leste bele aprende husi esperiensia sira-ne’e no buka dalan ida nebe proteje onra no dignidade ema nian, maibe iha tempu hanesan proteje mos liberdade espresaun nebe sai fundamentu importante ida ba ita nia sistema demokratiku.

 

Hau lafiar katak halo lei kriminalizasaun ba difamasaun sei hapara ema tolok malu. Tolok malu, insulta malu no akuzasaun sein baze eziste ona molok Estadu modernu mosu no sei kontinua eziste depoisde lei ne'e aprova. Maibe hau fiar katak edukasaun sivika, valorizasaun ba respeitu malu no promosaun ba dialogu mak dalan nebe efetivu liu atu muda mentalidade no komportamentu.

 

Demokrasia ida lasai forte tanba nia kapasidade atu kastiga ema nebe ko'alia. Demokrasia sai forte tanba nia kapasidade atu rona kritika, maski kritika ne'e duru no la-konfortavel. Governu ida nebe fiar ba nia lejitimidade la-tenki ta'uk ba liafuan povu nian.

 

Liberdade espresaun tenki la’o hamutuk ho responsabilidade. Maibe responsabilidade ne'e tenki harii liu husi edukasaun no konsiensia sivika, la'os liu husi ta’uk ba prosesu kriminal. Tanba bainhira sidadaun sira hahu ta’uk ko'alia, nebe lakon la'os de’it liberdade individual ida, maibe esensia husi demokrasia rasik.

 

Demokrasia ida-nebe saudavel la-sukat de’it husi numeru eleisaun nebe realiza. Nia sukat husi kapasidade sidadaun sira atu ko'alia ho livre, kritika ho livre no husu konta ba poder ho livre.

 

Timoroan sira luta durante tinan barak atu hetan liberdade atu ko'alia. Ita tenki kuidadu atu labele lakon hikas liberdade espresaun nebe jerasaun barak, husi ita nia bei-ala sira to’o ita-nia jerasaun, hodi sakrifisiu, sofrimentu no ran mak hetan.

 


No comments:

Post a Comment


123456789
1. Membru RENETIL Ho Matan Ben Simu Matebian Lasama 2. Primeiru-Ministru Louva Livru RENETIL Publika kona-ba Kontribuisaun Istóriku ba Ukun An 3. Sekjer RENETIL ho Hakerek nain Carlos Saky entrega livru ba PR Taur MR 4. STL - Livru RENETIL iha Prosesu Libertasaun Timor-Lorosae 5. Lansamentu Livru Antes Sem Titulo do Que Sem Patria 6. Sasin no envolvimentu Dr. Rui de Araujo alias Agil nudar militante RENETIL 7. RENETIL - Nova Lideranca Mistica 8. Homenagem a Fernando Lasama de Araújo 9. PN Diskuti Malu Tamba Livru RENETIL