UMA KNUA DADOLIN DOKUMENTUS OPINIAUN SEARCH Online KANOIK LIAFUAN IMPRENSA

      PETISIONER TIMTIM

"Hau nia dignidadi la a'as liu dignidadi Nasaun nian".
RENETIL -
Nova Lideranca Mistica
.

Asaun 12 Junnu 1998: Okupasaun Edifisiu DEPLU iha Jakarta - Husi hau nia memoria rasik
LIVRO
RENETIL
LOMPAT
PAGAR
OPERASAUN
TREPE




Frente Estudantil, la’os Região 5: Fundamentasaun Istoriografika no Espesifisidade Estrutural Luta Estudante Timor-oan iha Indonezia

  

Frente Estudantil, la’os Região 5: Fundamentasaun Istoriografika no Espesifisidade Estrutural Luta Estudante Timor-oan iha Indonezia

Husi: Carlos da Silva L.F.R. Saky

Hafoin Timor-Leste hetan ukun-an, istoria Rezistensia sai espasu importante atu hanoin hikas sakrifisiu, korajen no kapasidade organizasional nebe permite povu Timor kontinua defende nia direitu ba autodeterminasaun no independensia durante tinan 24 okupasaun. Istoria ne’e mos sai fonte ba identidade, lejitimidade, onra no rekonhesimentu Estadu nian. Tanba ne’e, integridade narrativa istorika depende ba kapasidade atu hatur organizasaun, estrutura, kargu, territoriu, asaun no identidade iha kontestu tempu, espasu no estrutura sira nebe eziste duni. Organizasaun ida iha nia tempu fundasaun, lideransa, estrutura no relasaun ho lideransa luta; rejiaun ida iha territoriu, limite responsabilidade, lideransa, subestrutura no kadeia komandu. Estrutura ida-idak iha istoria Rezistensia hetan nia signifikadu husi realidade konkreta nebe nia reprezenta, la’os husi lejitimidade nebe foin konstrui depois ukun-an.

Iha kontestu ida-ne’e, klasifikasaun luta estudante Timor-oan sira iha Indonezia nu’udar “Região 5” laiha fundamentu estrutural no istoriku nebe sufisiente. Kontribuisaun estudante Timor-oan sira nian ba libertasaun nasional laiha duvida; problema mak natureza no fatin istoriku husi luta ne’e. Iha estrutura Rezistensia Nasional, unidade politiku-territorial ida ho naran Região 5 nebe kobre Indonwzia nunka eziste. Luta estudante Timor-oan sira iha Indonezia laiha karakteristika fundamentais nebe define rejiaun iha estrutura Rezistensia: territoriu politiku-militar delimitadu, lideransa rejional, subestrutura territorial, kadeia komandu, responsabilidade territorial no dokumentasaun kontemporanea nebe prova ezistensia unidade ida ho naran ne’e. Tanba ne’e, luta estudante sira nian iha Indonezia labele klasifika nu’udar Região 5.

Natureza luta ne’e diferente. Estudante Timor-oan sira iha Indonezia luta iha terrenu sosial, politiku no geografiku espesifiku; iha baze sosial propria; iha rede organizasional translokal; utiliza instrumentu luta espesifiku; no desempenha funsaun estratejiku nebe diferente husi unidade territorial-militar. Realidade ida-ne’e adapta ho klaru liu ba konseitu Frente Estudantil, nu’udar kategoria istorika nebe espresa nia natureza funsional, sosial, organizasional no espasial, la’os nu’udar rejiaun territorial.

Desde meadus dekada 1970, Rezistensia iha Timor-Leste dezenvolve sistema territorial ho ierarkia, lideransa no responsabilidade konkretu. Hafoin invazaun militar Indonezia iha Dezembru 1975, parte boot FRETILIN, FALINTIL no populasaun dada-an ba ai-laran no foho. Iha Konferensia Daruak Comite Central FRETILIN iha Soibada, Manatuto, entre loron 15 Maiu no loron 2 Junhu 1976, territoriu nebe sei iha influensia Rezistensia organiza ba setor neen, ho funsaun politiku-administrativu no militar.

Iha sistema ne’e, setor mak unidade territorial boot nebe bele kobre distritu rua ka liu; iha nia okos iha rejiaun; depois zona; no, iha nivel lokal, aldeia. Ierarkia organiza husi aldeia–zona–rejiaun–setor. Maski kondisaun funu obriga fronteira no mekanizmu operasional adapta, unidade ida-idak iha pozisaun no responsabilidade espesifiku. Rejiaun, desde periodu ne’e kedas, iha sentidu territorial no organizasional konkretu; nia la’os naran jeneriku nebe bele aplika ba grupu sosial ka rede politika nebe laiha baze territorial no kadeia komandu korrespondente.

Iha Baze de Apoiu sira, prinsipiu “Politika mak manda fuzil” define katak politika mak manda militar. Setor ida-idak lidera husi politiku ida nebe bolu Comissário Político. Setor Ponta Leste kobre Lautem tomak, lidera husi Juvenal Inácio “Sera Key”; Setor Sentru Leste kobre Baucau no Viqueque ho Vicente dos Reis “Sahe”; Setor Sentru Norte inklui Manatuto, Aileu no Díli ho João Bosco Soares; Setor Sentru Sul inklui Manufahi no Ainaro ho Hamis Bassarewan “Hata”; Setor Fronteira Norte kobre Ermera, Liquiça no parte balu husi Bobonaro ho Hélio Pina “Mau Kruma”; no Setor Fronteira Sul kobre Covalima no parte balu husi Bobonaro ho César Correia Lebre “Mau Laka”. Mudansa iha fronteira organizasional akontese tuir kondisaun seguransa no komunikasaun, maibe sempre mosu iha estrutura Rezistensia nia laran no responde ba nesesidade estratejika konkretu.

Ofensiva militar Indonezia iha 1977–1979 destrui Baze de Apoio sira no obriga FALINTIL muda husi modelu defeza relativamente konvensional ba guerra de guerilha nebe movel liu. Matebian monu iha Novembru 1978 no Fatubessi iha Fevereiru 1979, maibe organizasaun territorial lalakon; nia adapta-an ba kondisaun foun.

Entre 1979 no 1981, iha Ponta Leste harii Comando da Luta da Região Ponta Leste, ho Subrejiaun Militar Talisman, Lunar no Bivake. Talisman kobre Lautem tomak; Bivake kobre area iha parte oeste husi Kelikai nian balu, Uatu-Lari, Uatu-Karbau no Ossu tomak; Lunar kobre Baucau Leste, parte boot Quelicai, Baguia Leste no Laga tomak. Lunar, Bivake no Talisman, iha kontestu ida-ne’e, mak Subrejiaun Militar, la’os rejiaun iha sentidu unidade boot nasional.

Konferensia Nasional ba Reorganizasaun Rezistensia iha Maubai, Lacluta, iha Marsu 1981 reorganiza estrutura ne’e ba Rejiaun Militar boot tolu: Ponta Leste/Funu Sei Nafatin, Sentru/Nakroman no Fronteira/Haksolok. Mudansa husi setor neen ba rejiaun boot tolu kontinua responde ba situasaun estratejika, lideransa, territoriu no kadeia responsabilidade.

Iha faze ikus luta, estrutura territorial ajusta fali ba Rejiaun 1, Rejiaun 2, Rejiaun 3 no Rejiaun 4, ho Díli ikusmai hetan estatutu espesifiku nu’udar Rejiaun Autonoma. Iha estrutura ida-ne’e, elementu Frente Armada no Frente Klandestina integra no koordena iha espasu okupadu nebe hanesan, iha Frente Politika Interna (FPI) nia okos. Rejiaun kontinua iha sentidu territoriu, lideransa, populasaun, organizasaun politika, rede klandestina no responsabilidade militar.

Husi 1976 to’o faze ikus luta, rejiaun nebe eziste duni husik le’ut organizasional nebe klaru: territoriu, lideransa, subestrutura, relasaun ho komandu superior, dokumentu no memoria organizasional. Elementu hirak-ne’e mak falta iha alegasaun kona-ba Região 5.

Iha Indonézia, RENETIL rasik uza liafuan Rejiaun iha fase inisial organizasaun nian, maibe signifikadu termu ne’e diferente kompletamente husi Rejiaun politiku-militar iha Timor-Leste. Entre 1988 no 1991, bainhira rede RENETIL dezenvolve iha sidade oioin nebe estudante Timor-oan sira estuda ba, organizasaun uza naran kodigu ba unidade sidade sira: Bali bolu Rejiaun Aitana; Surabaya no Jember iha fase inisial tama iha Rejiaun Matebian, molok Jember haketak-an no ikusmai sai UNER Buras ba Nafatin; Malang bolu Rejiaun Lalika; Solo Rejiaun Nicolau Lobato; Yogyakarta Rejiaun Kalahan; Salatiga Rejiaun Venceremos; no Semarang Rejiaun Gleno. Iha Bali, Singaraja sai subrejional iha estrutura Aitana nia okos. Nomenklatura ne’e serve ba organizasaun, komunikasaun no seguransa klandestina, hodi subar lokalizasaun real no fasilita koordinasaun entre komunidade estudante nebe espalhada iha sidade sira. Nia la-transforma unidade sidade hirak-ne’e ba rejiaun militar nasional hanesan Rejiaun Militar iha Timor-Leste.

Iha 1992, hafoin dezmantelamentu nebe RENETIL hasoru iha 1991, nomenklatura Rejiaun muda ba UNER — Unidade Estratégica da Resistência. Rejiaun Aitana sai UNER Aitana, no unidade foun mos dezenvolve, hanesan UNER Haksolok iha Jakarta, UNER Tuba Rai Metin iha Bandung no UNER 12 de Novembro iha Ujung Pandang. Mudansa nomenklatura ida-ne’e klarifika natureza estrutura: unidade sira ne’e mak rede estratejika estudante, la’os unidade politiku-militar territorial iha sistema rejiaun FALINTIL nian. Faktu katak RENETIL uza naran Rejiaun oioin ba unidade sidade oioin, depois muda ba UNER sein nunka harii “Região 5” nu’udar estrutura superior ida nebe halibur organizasaun rezistensia iha Indonezia tomak, mak evidensia direta katak espasu estudante iha Indonezia la-konstitui Região 5.

Ho nune’e, Indonezia tomak labele bolu Região 5 tanba deit estudante Timor-oan sira luta iha neba. Estrutura internu RENETIL rasik hatudu katak organizasaun ne’e desenvolve unidade sidade oioin no depois reorganiza ba UNER. Laiha estrutura superior politiku-militar ida ho naran Região 5. Se Região 5 eziste duni, rejiaun ne’e harii iha sa tinan, se mak ninia lider maximu, ninia territoriu, ninia subunidade, ninia kadeia komandu no ninia dokumentasaun kontemporanea sira iha nebe hodi bele hatudu ninia ezistensia. Evidensia hirak ne’e laiha, ida deit mos laiha.

Iha 1995, Nino Konis Santana no Keri Laran Sabalae, ida-idak lider husi Frente Armada no Klandestina nian, assina dokumentu ida ho titulu Reverificação das Actividades da Frente Clandestina, nebe identifika komponente lima husi Frente Clandestina nian. Primeiru mak populasaun rural, liuliu kamponez sira nebe iha ligasaun direkta ho gerrilleiru FALINTIL sira; segundu mak ema sira iha sentru urbanu, inklui juventude, estudante, funsionariu no populasaun sivil sira nebe direta ka indiretamente liga ba estrutura klandestina; terseiru mak “independentes” sira; kuartu mak sira nebe moris iha territoriu Indonezia, liuliu joven estudante ensinu superior no universitariu sira, ho referensia direta ba RENETIL; no kintu mak prizioneiru politiku sira iha Timor-Leste no Indonezia.

Dokumentu ne’e distinge estudante iha Indonezia husi juventude no estudante sira nebe luta iha Timor-Leste. Kuarta komponente refere espesifikamente ba estudante ensinu superior no universitariu sira iha Indonezia, ho referensia direta ba RENETIL. Maibe, realidade ida-ne’e luan liu duke RENETIL rasik. Frente Estudantil abranje universu luta estudante Timor-oan sira iha Indonezia, inklui organizasaun estudantil, rede, grupu no estudante sira nebe bolu ba an “independente”, desde ke sira nia atividade sira integra iha objetivu libertasaun nasional.

Frente Estudantil la-reprezenta estrutura formal nebe iha periodu Rezistensia institui ho estatutu identiku ho Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Externa/Diplomática. Nia reprezenta realidade istorika espesifiku: estudante Timor-oan sira iha Indonezia luta iha espasu, baze sosial, rede, metodu no funsaun nebe diferente. RENETIL mak manifestasaun organizasional nebe estruturadu, amplo no duradouru iha luta estudante iha Indonezia, maibe universo estudantil la-limita deit ba RENETIL.

Termu “quarta komponente da resistência clandestina” mos la-transforma estudante iha Indonezia ba simples prolongamentu territorial husi Frente Clandestina iha Timor-Leste. Klandestinidade mak modalidade operasional nebe garante seguransa, kodigu, disiplina komunikasaun no rede sekretu; Frente Clandestina mak estrutura estratejika no organizasional nebe opera prinsipalmente iha Timor-Leste. Estudante sira iha Indonezia uza metodu klandestinu tanba sira opera iha Estadu okupante nia laran, maibe natureza tomak luta sira nian la-reduz ba estrutura territorial Frente Klandestin nian.

RENETIL iha lideransa, estrutura sentral, rede sidade, mekanizmu komunikasaun, sistema kodigu, programa edukasaun politika, mobilizasaun no estratejia asaun rasik. Organizasaun estudantil seluk no grupu estudante nebe la-integra iha RENETIL mos atua iha terrenu sosial no politiku hanesan. Sira artikula ho Comando Superior da Luta, Frente Armada, Frente Clandestina no Frente Externa tuir nesesidade no oportunidade. Artikulasaun ne’e la-elimina espesifisidade organizasional no funsional husi luta estudante.

Luta estudante Timor-oan iha Indonezia iha karakteristika nebe labele reduz ba rejiaun. Husi aspetu espasial, nia opera iha territoriu Estadu okupante nian, enkuantu Frente Armada no rede klandestina interna opera prinsipalmente iha Timor-Leste. Husi aspetu sosial, nia baze mak estudante no juventude Timor-oan sira nebe estuda iha universidade no instituisaun ensinu superior sira iha Indonezia. Husi aspetu organizasional, nia envolve rede no organizasaun estudantil iha sidade oioin. Husi aspetu operasional, nia instrumentu luta mak edukasaun politika, propaganda, diseminasaun informasaun, mobilizasaun estudante, manifestasaun, okupasaun reprezentasaun diplomatika, kontaktu ho media, organizasaun direitus umanus, movimentu demokratiku Indonezia no rede internasional. Husi aspetu politiku no estratejiku, nia lori problema Timor-Leste diretamente ba sosiedade Indonezia, aumenta apoiu entre povu Indonezia, liga kestaun Timor-Leste ho luta demokratizasaun, ajuda internasionaliza konflitu no atua hanesan ponte entre luta iha rai laran no Frente Externa.

Espasu, baze sosial, rede organizasional, instrumentu luta no funsaun estratejiku hirak-ne’e define Frente Estudantil. Frente ida-ne’e la’os kategoria territorial; nia espresa arena luta nebe iha baze sosial no funsaun propria. Região 5, pelo kontrariu, supoin estrutura territorial-militar nebe realidade istorika la-demonstra.

Frente Estudantil refere espesifikamente ba universu estudante Timor-oan sira nebe luta iha Indonezia. Estudante no juventude sira nebe atua iha Timor-Leste kontinua integra iha Frente Clandestina. Iha Indonezia, universu estudantil inklui RENETIL, organizasaun estudantil seluk no estudante “independente” sira nebe nia atividade integra iha luta libertasaun nasional.

Frente Estudantil la-konstitui kategoria ba benefisiu politiku, ekonomiku, kompensasaun ka privilejiu pos-independensia. Nia mos la-konstitui estrutura foun nebe institusionaliza retroativamente ho estatutu hanesan Frente Armada, Frente Clandestina ka Frente Externa/Diplomática. Durante periodu Rezistensia, laiha debate formal ka deliberasaun nebe harii Frente Estudantil ho estatutu institusional hanesan frente hirak-ne’e. Nia valor mak hatur natureza luta estudante iha nia fatin istoriku nebe loos.

Rekonhesimentu RENETIL husi CNRM reforsa espesifisidade ida-ne’e. Surat husi Mau Hodu Ran Kadalak, Conselheiro Político no Vise-Sekretariu Comissão Directiva da FRETILIN (CDF), koalia ho klaru ba desizaun CNRM nian kona-ba RENETIL:

“Reconhecer a RENETIL como a única organização representativa dos Estudantes Timores com base no principio fundamental do apartidarismo estrutural… ao CNRM compete decider, a partir dos factos, qual a organização que representa realmente os estudantes Timores. E quanto a isto, a decisão do CNRM de Fev/89 de reconhecimento da RENETIL (o facto de lhe propôr o projeto LEP é um facto incontestável de reconhecimento) continua valida.” (DRT. 09623.054)

Rekonhesimentu ida-ne’e lamai husi auto-proklamasaun RENETIL nian. Dokumentu refere mai diretamente husi “decisão do CNRM de Fev/89 de reconhecimento da RENETIL” no afirma katak desizaun ne’e “continua valida”. CNRM asume kompetensia atu deside, “a partir dos factos”, organizasaun nebe mak reprezenta realmente estudante Timor-oan sira. Rekonhesimentu ne’e liga mos ho “principio fundamental do apartidarismo estrutural”, hatur RENETIL iha kuadru luta nasional no la’os iha interese partidariu ida. Projetu LEP, tuir surat ne’e, sai “facto incontestável de reconhecimento”. Tempu neba, RENETIL nudar unika organizasaun nebe adopta prinsipiu “apartidário”, sira seluk lasimu apartidarizmu estudante sira nian.

Surat Mau Hodu nian iha relevansia direta ba debate kona-ba Região 5. Iha Fevereiru 1989, CNRM rekonhese RENETIL nu’udar organizasaun reprezentativa estudante Timor-oan sira nian. Forma rekonhesimentu nebe lideransa Rezistensia uza mak organizasaun estudantil, la’os rejiaun territorial. Surat ne’e ladehan katak Indonezia sai Região 5, la-kria komandu rejional, la-define territoriu, la-nomeia komandante Região 5, la-estabelece subrejiaun no lahatudu kadeia komandu territorial ida ho naran ne’e. Dokumentu refere RENETIL diretamente iha nia natureza organizasional no reprezentativa.

RENETIL hetan rekonhesimentu organizasional husi CNRM; espasu luta iha Indonezia la-transforma ba rejiaun politiku-militar. Dokumentu kontemporaneu rasik hatur estudante iha kategoria organizasional, la’os kategoria territorial. Ida-ne’e reforea konkluzaun katak Região 5 laiha sustentasaun istorika.

Surat Mau Hodu nian la-formaliza Frente Estudantil ho estatutu hanesan Frente Armada, Frente Clandestina no Frente Externa/Diplomática. Nia hatudu buat nebe diferente no importante hanesan: luta estudante iha Indonezia iha sujeitu organizasional rekonhesidu, iha reprezentatividade politika no iha ligasaun direta ho lideransa Comando Superior da Luta. Bainhira evidensia ida-ne’e tau hamutuk ho espesifisidade espasial, baze sosial, rede intersidade, instrumentu luta no funsaun estratejiku, Frente Estudantil sai definisaun istorika nebe koerente liu.

Iha 1990, iha loron nebe FALINTIL halo nia tinan ba dala 15, Komandante Xanana Gusmão, liu husi kasete fonografiku ida no publika hikas iha Neon Metin, No. 4, Ano II, Outubro 1990, konsidera RENETIL hanesan “testa mais avançada da frente clandestina”, maski parte ida de’it husi frente global Rezistensia Popular nian:

«Dois anos, em tempo não são muitos mas devo dizer que se a RENETIL nasceu há dois anos, isso foi o resultado da acumulação lógico e natural do vosso engajamento política e o resultado da acumulação das capacidades subjetivas que voz mesmos soubestes reunir e desenvolver ao longo de 13 anos anteriores. Dois anos de existência, mas essencialmente dois anos de confirmação porque pudestes assegurar a oportunidade dos vossos esforçõs, consolidando assim as vossas esperanças e fortificando o vosso ideal; Confirmação porque eles demonstram que dalí saistes política e moralmente mais preparados para mais cada ano, ano que vier … Eu considero a RENETIL como a testa mais avançada da frente clandestina, sendo contudo apenas uma parte da frente global da Resistência Poular … Nós apreciamos a vossa tenacidade e orgulhamos das vossas capacidades que devereis desenvolver ainda mais.» (DRT. 07153.014)

Xanana Gusmão hatur RENETIL iha relasaun direta ho estrutura nasional Rezistensia. Formulasaun “a testa mais avançada da frente clandestina” no “uma parte da frente global da Resistência Popular” hatudu integrasaun organizasaun ne’e iha luta nasional no simultaneamente nia papel avançadu iha terrenu espesifiku. Xanana la-uza termu “Frente Estudantil”; neduni, dokumentu ne’e, hatur estatutu istoriku RENETIL iha estrutura Rezistensia, enkuantu dezignasaun Frente Estudantil espresa espesifisidade nebe emerje husi konjuntu evidensia istorika.

Iha 1994, iha surat ida haruka ba Rui Lorenço, Comandante-em-Chefe das FALINTIL hakerek kona-ba problema oioin nebe mosu iha rai-li’ur, liga ho UDT no FRETILIN, no difikuldades atu simu mudansa politika sira nebe Comando Superior da Luta halo iha rai-laran. Iha kontestu ne’e, RENETIL sai ponte osan-mean CNRM nian ba mundu, hodi konvense, reafirma no konsolida prinsipiu CNRM nian. Xanana Gusmão hakerek:

«Ha’u la dehan Renetil diak liu organizasaun hotu-hotu. Maibé Renetil, Organização ida nebé CNRM ko’us hanesan nia oan, FALINTIL hadomi hanesan nia rohan rasik. Iha momentos políticos difíceis nebé CNRM passa iha tinan hirak kotuk ba, Renetil mai hatutan ba mundo CNRM nia hanoin, Renetil maka desempenha papel político atu convence, atu reafirma e atu consolida princípios barak CNRM nian. Momentos difíceis, Rui. Sem UDT, sem Fretilin. Problema iha liur mosu barak oi-oin de’it. Renetil, saat itu, menjadi jembatan emas, kuat dan besar bagi CNRM kepada dunia.»

Sitasaun ne’e konfirma ligasaun organiku no politiku RENETIL ho CNRM no FALINTIL, no nia knaar espesifiku iha espasu Indonezia no ligasaun ho mundu li’ur. RENETIL desempenha papel atu “convence”, “reafirma” no “consolida” prinsipiu CNRM nian, hatur organizasaun estudante ne’e hanesan ponte entre direksaun interna no arena li’ur.

Konis Santana, Xefe Conselho Executivo da Luta da Frente Armada (CEL/FA) no Sekretariu CDF, ho Keri Laran Sabalae, Sekretariu Comite Executivo da Luta da Frente Clandestina (CEL/FC), iha dokumentu A Reverificação das Actividade da Frente Clandestina, iha 1995, hakerek:

“A quarta componente da resistência clandestina é a que se encontra no território indonésio, fundamentalmente composta por jovens estudantes de ensino superior e universitário.

Esta componente muito activa da resistência, que constitui a elite intelectual da Resistência timorense, vem protagonizando uma luta política muito mais inteligente e estrategicamente bem definida!! Tem como objectivos fundamentais: a Indonésia da guerra em TL, uma estratégia política que a RENETIL soube encarnar, realizando uma implacável luta de defesa dos direitos políticos fundamentais do Povo de TL, o direito à auto-determinação e independência nacional, mas utilizando a táctica de fazer-se deslocar a defesa do direito à auto-determinação para a defesa dos DH.

No primeiro caso, a juventude estudantil timorense vem procurando desencadear uma larga campanha clandestina de informação, agitação, educação e consciencialização da opinião pública da Indonésia, em particular, da juventude e da oposição democrática, luta essa que tem permitido a que hoje conseguíssemos estabelecer um maior relacionamento entre a nossa luta de libertação nacional e as actividades da oposição democrática da Indonésia, pela democratização do regime.

Aliás realizam corajosas acções de protesto através de manifestações de rua, de ocupação de embaixadas, sendo a mais importante a da ocupação da embaixada americana em Jakarta, nas vésperas da reunião da APEC, acção essa que conseguiu projectar na opinião internacional uma maior visibilidade sobre a questão de TL, até aqui nunca conseguida.” (DRT. 05000.160)

Dokumentu ne’e klasifika estudante iha Indonezia nu’udar “quarta componente da resistência clandestina” no, iha tempu hanesan, define nia espesifisidade: territoriu Indonezia, baze universitaria, luta politika, kampanha informasaun, ajitasaun, edukasaun, konsiensializasaun, ligasaun ho opozisaun demokratika Indonezia, manifestasaun no okupasaun embaixada. Karakteristika sira ne’e korresponde ho natureza Frente Estudantil, la’os Região 5.

Dokumentu Mau Hodu Ran Kadalak nian, mensajen Xanana Gusmão no dokumentu Konis Santana–Keri Laran Sabalae, bainhira lee hamutuk, la-produz prova ida ba Região 5. Sira koalia kona-ba organizasaun estudante, “frente clandestina”, “quarta componente”, luta politika, representatividade, mobilizasaun no knaar estratejiku. Lideransa Rezistensia haree estudante iha Indonezia nu’udar realidade politika-organizasional, la’os unidade politiku-militar territorial.

Istoriador José Mattoso, iha ninia livru A Dignidade: Konis Santana e Resistência Timorense, hakerek kona-ba okupasaun Embaixada Estadus Unidos nian iha Jakarta iha 1994:

“Esta acção teve uma enorme repercussão na imprensa e na televisão internacionais. Reavivou a memória do massacre de Santa Cruz, surgiram comparações com as manifestações de Tiananmen, cinco anos antes, e levou à publicação de numerosas informações sobre os antecedentes da manifestação, desde 1975.” (Mattoso, 2005)

Okupasaun embaixada, ho nia reperkusaun internasional, revela kapasidade luta estudante atu liga terrenu politika iha Estadu okupante ho arena internasional. Asaun ne’e lalimita ba protesta lokal; nia transforma Timor-Leste ba tema vizivel iha imprensa no opiniaun publika internasional.

Wilson, ativista no Koordenador Solidaritas Rakyat Indonesia untuk Rakyat Maubere (SPRIM), husi Partai Rakyat Demokratik (PRD), iha nia livru A Luta Continua! (2010), observa kona-ba relasaun entre PST no RENETIL:

“… PST meskipun maju secara ideologis, ternyata tidak mempunyai anggota yang massif seperti RENETIL di Indonesia (utamanya Jawa dan Bali). Karenanya, bila ingin menerapkan strategi aksi massa (…) harus disinerjikan dengan kerjasama dengan kelompok militant RENETIL, yang mempunyai anggota luas dan lebih mudah dimobilisasi dalam aksi-aksi politik di berbagai konta di pulau Jawa.”

Sitasaun ne’e konfirma dimensaun organizasional no kapasidade mobilizasaun massa RENETIL iha Indonezia. Manifestasaun no asaun politika nebe mosu iha espasu publiku iha rede, organizasaun, lideransa, preparasaun no kapasidade mobilizasaun iha nia kotuk.

Surat Mau Hodu Ran Kadalak, mensajen Xanana Gusmão, surat Xanana ba Rui Lorenço, dokumentu Konis Santana no Keri Laran Sabalae no observasaun Wilson forma linha istorika ida nebe koerente. CNRM rekonhese RENETIL nu’udar organizasaun reprezentativa estudante Timor-oan sira nian; Xanana hatur RENETIL nu’udar “a testa mais avançada da frente clandestina” no parte husi “frente global da Resistência Popular”; Konis Santana no Keri Laran Sabalae identifika estudante iha territoriu Indonezia nu’udar komponente ativa ida ho luta politika “estrategicamente bem definida”; Wilson konfirma kapasidade organizasional no mobilizasaun massa. Evidensia hirak-ne’e hotu aponta ba natureza estudantil, organizasional, politika, translocal no estratejika husi luta iha Indonézia. Laiha ida mak hatudu ba unidade territorial ida ho naran Região 5.

Tanba ne’e, luta estudante Timor-oan sira nian iha Indonezia labele sai Região 5. Rejiaun iha istoria Rezistensia iha natureza territorial, lideransa, limite, subestrutura, responsabilidade no kadeia komandu. Luta estudante iha Indonezia laiha karakteristika hirak-ne’e. Dokumentasaun kontemporanea la-institui Região 5. RENETIL organiza nia rede liuhosi unidade sidade no depois UNER, la’os liuhosi Região 5 ida nebe kobre Indonézia tomak. CNRM rekonhese RENETIL nu’udar organizasaun estudante, la’os nu’udar komandu rejional. Konis Santana no Keri Laran Sabalae deskreve estudante iha Indonezia nu’udar “componente” nebe fundamentalmente kompostu husi estudante universitariu, la’os nu’udar rejiaun politiku-militar.

Frente Estudantil mak designasaun nebe korresponde ho realidade istorika ne’e. Nia baze sosial mak estudante; nia espasu operasional mak Indonezia; nia estrutura mak rede intersidade no organizasaun estudante; nia instrumentu mak edukasaun politika, propaganda, mobilizasaun, manifestasaun, okupasaun embaixada, ligasaun ho opozisaun demokratika, organizasaun direitus umanus, media no rede internasional; nia funsaun estratejiku mak lori problema Timor-Leste ba sosiedade Indonezia, Indonesianiza kestaun, internasionaliza konflitu no liga luta interna ho arena externa. “Frente Estudantil” define funsaun, identidade sosial no terrenu politika; “Região 5” projeta ba pasadu estrutura territorial nebe nunka eziste.

Frente Estudantil, kontudu, la-konstitui retroativamente kuarta estrutura formal ho estatutu institusional identiku ho Frente Armada, Frente Clandestina no Frente Externa/Diplomática. Durante Rezistensia, laiha deliberasaun formal nebe institui estrutura ida ho naran ne’e. Frente Estudantil reprezenta sinteze istorika husi realidade nebe eziste duni: luta estudante Timor-oan sira iha Indonézia ho identidade, organizasaun, terrenu no funsaun rasik. Nia la-konstitui estatutu juridiku, administrativu ka kategoria benefisiu pos-independensia.

Estudante Timor-oan sira iha Indonezia la-presiza identidade Região 5 atu sira nia kontribuisaun hetan valor. Pelo kontrariu, klasifikasaun ida-ne’e distorse natureza real luta sira nian tanba obriga rede translokal, sosial no politika ida tama ba kategoria territorial-militar nebe la-korresponde ba nia forma operasaun. Durante periodu Rezistensia, laiha memoria organizasional nebe hatudu unidade nasional ida ho naran Região 5 harii no funsiona iha Indonezia. Laiha lideransa rejional, limite territorial, komandante FALINTIL, subestrutura, kadeia komandu no dokumentasaun nebe demonstra nia ezistensia.

Funu ba libertasaun desenvolve iha espasu tolu nebe diferente. Iha Timor-Leste, Frente Armada no Frente Clandestina reziste iha territoriu diretamente okupadu. Iha Indonezia, estudante Timor-oan sira dezenvolve luta iha okupante nia rain, hamutuk ho grupu solidariedade, opozisaun demokratika no sosiedade sivil Indonezia. Iha rai-li’ur, Frente Externa/Diplomática no solidariedade internasional lori problema Timor-Leste ba arena diplomatika no opiniaun publika mundial.

Husi arkitetura ida-ne’e, Rezistensia Nasional mosu nu’udar luta ida nebe atua iha modalidade estratejika diferente: Armada, Clandestina, Externa/Diplomática no Estudantil. Diferensa entre sira la-fragmenta Rezistensia; pelo kontrariu, nia revela oinsa luta ida deit bele atua simultaneamente iha foho, aldeia, sidade, universidade, sosiedade Indonezia no arena internasional. Unidade nasional la-depende ba transforma estrutura hotu sai hanesan; unidade nacional moris husi komplementaridade entre knaar nebe diferente.

Neduni, Frente Estudantil mak designasaun nebe apropriadu ba luta estudante Timor-oan sira iha Indonezia. Região 5 laiha sustentasaun estrutural iha istoria Rezistensia. CNRM rekonhese RENETIL nu’udar organizasaun reprezentativa estudante Timor-oan sira nian; Xanana Gusmão hatur nia iha frente global Rezistensia Popular no konsidera nia “testa mais avançada da frente clandestina”; Konis Santana no Keri Laran Sabalae deskreve estudante iha Indonezia nu’udar “quarta componente da resistência clandestina”, kompostu fundamentalmente husi estudante ensinu superior no universitariu; no evidensia seluk konfirma kapasidade organizasional, mobilizasaun no projesaun politika husi luta estudante. Laiha dokumentu ida mak kria ka rekonhese Região 5.

Istoria Rezistensia manan forsa bainhira estrutura ida-idak hatur iha nia fatin loos. Rejiaun kontinua sai unidade territorial nebe iha lideransa, limite, subestrutura no kadeia komandu. RENETIL kontinua sai organizasaun estudante nebe hetan rekonhesimentu husi CNRM no Comando Superior da Luta. UNER kontinua sai unidade estratejika organizasional RENETIL nian. Frente Clandestina kontinua sai estrutura luta interna. Frente Estudantil define luta estudante Timor-oan iha Indonezia nu’udar realidade istorika ho espesifisidade sosial, organizasional, espasial no estratejika rasik. Ho nune’e, kontribuisaun estudante Timor-oan sira nian hetan nia fatin nebe loos iha istoria libertasaun nasional, sein inventa Região 5 no sein institusionaliza retroativamente estrutura nebe durante luta la-eziste.

 

No comments:

Post a Comment


123456789
1. Membru RENETIL Ho Matan Ben Simu Matebian Lasama 2. Primeiru-Ministru Louva Livru RENETIL Publika kona-ba Kontribuisaun Istóriku ba Ukun An 3. Sekjer RENETIL ho Hakerek nain Carlos Saky entrega livru ba PR Taur MR 4. STL - Livru RENETIL iha Prosesu Libertasaun Timor-Lorosae 5. Lansamentu Livru Antes Sem Titulo do Que Sem Patria 6. Sasin no envolvimentu Dr. Rui de Araujo alias Agil nudar militante RENETIL 7. RENETIL - Nova Lideranca Mistica 8. Homenagem a Fernando Lasama de Araújo 9. PN Diskuti Malu Tamba Livru RENETIL