Egemonia Xanana Gusmão: Ideolojia, Memoria Istorika, Kultura no Konsentimentu Sosial

  

Egemonia Xanana Gusmão: Ideolojia, Memoria Istorika, Kultura no Konsentimentu Sosial

 

Husi: Carlos da Silva L. F. R. Saky

 

Pergunta kona-ba tanbasa mak ema ida bele halo buat barak ne’ebe, tuir padraun justisa, igualdade no demokrasia, bele konsidera sala, la-justu, diskriminativu, maibe nafatin hetan respeitu, lealdade no apoiu boot husi parte konsideravel povu, labele responde de’it ho argumentu katak povu “lahatene” ka “haree sala”. Pergunta ne’e presiza haree ba mekanizmu poder ne’ebe liuliu la-vizivel: oinsa lider ida bele hetan autoridade moral, oinsa nia imajen bele transforma sai simbolu nasional, oinsa memoria kona-ba luta libertasaun bele sai fonte lejitimidade politika, no oinsa instituisaun sosial hanesan Igreja, familia, midia, partidu, veteranu no rede sosial bele ajuda reproduz no normaliza autoridade ida. Iha sentidu ida-ne’e, teoria ejemonia Antonio Gramsci bele sai ferramenta analitika importante hodi komprende fenomena Xanana Gusmão iha Timor-Leste. Gramsci nia ideia kona-ba ejemonia la-limita ba dominasaun direta ka koasaun. Ejemonia involve kapasidade grupu ka lideransa ida atu halo nia mundu-haree, nia valores no nia interpretasaun kona-ba realidade tama ba konsiensia sosial, to’o sai hanesan buat “natural”, “normal” ka common sense. Nune’e, ema la-presiza obriga povu atu konkorda; povu bele konkorda tanba nia fiar, nia respeita, nia sente divida ka tusan moral, ka tanba nia haree autoridade ne’e hanesan parte ida husi identidade koletiva. 

 

Iha kazu Xanana, fonte boot ida husi autoridade ne’e mak kapital istoriku no simboliku ne’ebe nia akumula durante luta ba independensia. Xanana lidera Rezistensia no Comandante -em- Chefe das FALINTIL, no nia sai figura importante iha reorganizasaun luta, Politika Unidade Nasional, Frente Klandestina no Conselho Revolucionário da Resistência Nacional/Conselho Nacional da Resistência Maubere/Conselho Nacional da Resistência Timorense (CRRN/CNRM/CNRT). Depois, nia sai Prezidente dahuluk RDTL no Primeiru-Ministru. Instituisaun ofisial Estadu rasik kontinua aprezenta nia hanesan lider Rezistensia ne’ebe lori Timor-Leste ba independensia. Maibe, husi perspetiva Gramsciana, buat importante liu la’os de’it faktu katak nia lidera Rezistensia; importante mak oinsa memoria kona-ba nia lideransa transforma sai fonte autoridade iha prezente. Estudu Catherine Arthur uza diretamente konseitu “cult of personality” no analiza oinsa Xanana sai figura eroika no personifikasaun karakter nasional. Nia imajen liga ho sofrimentu, luta no nasionalizmu Timoroan, no buat hirak-ne’e ajuda kria relasaun afetiva entre Xanana no parte boot husi povu.

 

Iha ne’e mak diferensa importante entre autoridade legal no autoridade karismatika. Autoridade legal depende ba instituisaun, lei no mandatu; autoridade karismatika depende liu ba fiar ema nian ba figura lider. Analiza politika Timor-Leste hatudu katak, maski ema bele apoia partidu opozisaun ba Xanana, ida-ne’e la-signifika katak sira rejeita Xanana nia autoridade simbolika. Iha estudu kona-ba elite no demokrasaun Timor-Leste, observasaun ida mak ema bele suporta partidu ne’ebe kontra Xanana maibe nafatin haree nia hanesan lider karismatiku ne’ebe merese fatin aas iha poder. Haree de’it Lere Anan-Timur, no ema barak iha FRETILIN no partidu sira seluk sempre hahi no hana’i imajen Xanana nian. Ida-ne’e importante tebes atu esplika katak: ejemonia la-presiza halo ema hotu vota ba lider; sufisiente ona se lider ne’e sai “liuliu” husi disputa politika normal. Bainhira lider ida konsidera “pai da nação”, “herói”, “comandante”, ka ema ne’ebe “sofre hamutuk ho povu”, kritika ba nia bele muda sai hanesan falta respeitu ba luta, ba martir sira, ba independensia no ba nasaun rasik. Nune’e, kritika ba ema ida bele interpreta hanesan kritika ba memoria nasional.

 

Iha dimenssaun ida seluk, mak ideolojia nasionalista. Xanana nia transformasaun husi lider FALINTIL ba lider nasional ne’ebé defende Unidade Nasional no apartidarizasaun FALINTIL no CNRM/CNRT fó nia kapasidade atu aprezenta-an la’os hanesan lider husi partidu ida de’it, maibe hanesan figura ne’ebe reprezenta “nasaun” tomak. Istorikamente, ninia politika Unidade Nasional no aproximasaun ho Igreja Katolika mos ajuda amplia baze sosial no politika Resistensia. Fonte istorika sira hatudu katak Igreja sai parte importante husi infraestrutura sosial no simbolika Resistensia; iha setembru 1982, Monsenhor Martinho da Costa Lopes hasoru Xanana no enfatiza unidade nasional, no Igreja kompriende luta Rezistensia mak luta nasionalista. Tinan tuir mai, iha 1983, membru Comite Central Partido Marxista-Leninista da FRETILIN (PML-F) deklara unidade nasional hanesan sira nia politika ofisial. Tinan tuir mai, iha Abril 1984, Xanana dissolve PML-F. Liu tinan 3, iha 1987, nia deklara despartidarizasaun ba FALINTIL no iha 1988, nia deklara ofisialmente substituisaun CRRN, ne’ebé iis eskerda nian, sai CNRM, hanesan orgaun suprapartidaria, katak hamrik iha partidu hotu-hotu nia leten. Tinan tuir mai tan, iha 1989 nia husu organizasaun estudantil sira hodi husik hela FRETILN atu bele hako’ak estudante sira iha background oioin. Nune’e mak RENETIL husi organizasaun partidaria, ligadu ba FRETILIN, hodi hako’ak fali prinsipiu apartidarizmu. Nune’e, nasionalizmu la’ós de’it ideia politika abstrata; nia sai rede afetiva ida ne’ebe liga Xanana ho luta, Igreja, famalia, martir, sofrimentu no independensia. Bainhira buat hirak-ne’e hotu nakonu iha figura ida, poder simbolika figura ne’e bele boot liu poder formal instituisaun nian.

 

Tanba ne’e, bainhira iha alegasaun kona-ba favoritizmu ba famalia, klientelizmu, diskriminasaun, la-respeita lei no konstituisaun, no hahalok desviante balu ne’ebe la-apropriadu iha espasu publiku, problema analitiku la’os de’it “tanbasa Xanana halo buat ne’e?”. Pergunta boot liu mak: “Tanbasa hahalok hanesan ne’e bele la-produz konsekuensia sosial no politika hanesan ne’ebe sei akontese ba lider ordinariu ida?” Iha perspetiva Gramsci nian, resposta bele hetan iha relasaun entre ejemonia no common sense. Se sosiedade ida liu ona tempu naruk aprende atu haree figura ida liuhusi narrativa “herói nacional”, “comandante”, “pai da nação” ka “ema ne’ebé sofre hamutuk ho povu”, entaun kritika ba nia bele enfrenta barreira psikolojika no moral. Ema bele hahu buka justifikasaun: “nia halo barak ona ba nasaun”; “nia mak lider Resistensia”; “nia sofre liu”; “agora tenki respeita nia”; ka “buat ne’e ki’ik de’it kompara ho nia kontribuisaun ne’ebe boot tebes”. Iha pontu ne’e, meritu istoriku bele sai eskudu moral. Problema la’os katak kontribuisaun istorika ne’e la-importante; problema mak bainhira kontribuisaun istorika uza atu suspende kriteriu moral no legal ne’ebe aplika ba ema hotu.

 

Iha ne’e mos ita bele komprende tanbasa buat ne’ebe iha tempu uluk sei haree hanesan “la-normal” bele sai normalizadu. Normalizasaun la-signifika katak ema hotu konkorda ho hahalok ne’e. Signifika katak repetisaun, justifikasaun, “silêncio” no falta konsekuensia bele halo ema lakon sensibilidade kritika. Bainhira buat ida akontese dala barak no sosiedade kontinua dehan “normal”, “nia natureza”, “nia maneira koalia”, “nia temperamentu”, ka “nia mak Xanana”, kriteriu moral bele muda. Ejemonia, iha sentidu ne’e, la-presiza halo ema fiar katak buat aat mak buat di’ak. Sufisiente se halo ema laharee tan nia hanesan problema politiku ne’ebe presiza kontestasaun.

 

Mekanizmu ida ne’e bele liga ho konseitu Gramsci nian kona-ba sosiedade sivil. Poder la-opera de’it liuhusi Governu, Parlamentu, polisia ka tribunal. Familia, Igreja, eskola, midia, organizasaun sosial, partidu, veteranu no figuras intelektuais hotu bele sai espasu ne’ebe konsentimentu sosial produz no reproduz. Iha Timor-Leste, Igreja Katolika iha autoridade moral no sosial ne’ebe boot tebes, no nia papel durante okupasaun Indonezia ajuda kria identidade nasional no fo refujiu, rede no lejitimidade ba povu ne’ebe sofre. Maibe, ida-ne’e la-signifika katak Igreja Katolika tomak suporta hahalok hotu Xanana nian, ka katak Igreja hanesan instituisaun monolitika. Pelo kontrariu, iha istoria Timor-Leste Igreja mos halo kritika no intervein iha disputa politika. Analiza ne’e tenki evita simplifikasaun. Pergunta Gramsciana mak liu-liu: iha situasaun ida-idak, oinsa autoridade moral no simbolu relijiozu bele ajuda fortalese ka dezafia autoridade politika?

 

Iha kazu Xanana nian, relasaun ho Igreja iha raizes istorikas. Iha tempu Rezistensia, aproximasaun entre Xanana no lideransa Igreja ajuda transforma luta ne’e sai frente nasional ne’ebe luan liu fronteira partidaria. Bele haree oinsa kontribuisaun Dom Martinho da Costa Lopes no Dom Carlos Felipe Ximenes Belo nian ne’ebe boot tebes iha luta hodi hametin unidade nasional. Iha literatura kona-ba Rezistensia, Igreja deskreve hanesan instituisaun ida ne’ebe hetan konfiansa boot husi povu no iha influensia iha prosesu politiku. Maibe, justamente tanba Igreja iha autoridade moral, ninia papel tenki haree ho kuidadu: Igreja ne’ebe sai parte importante husi luta ba dignidade no direitus umanus tenki mos iha kapasidade atu kritika poder bainhira poder viola dignidade no direitus umanus, inklui se figura ne’e mak eroi nasional. Se Igreja, midia, intelektuais ka veteranu sira evita kritika tanba reputasaun lider, ejemonia aumenta; se sira uza autoridade moral atu husu prestasaun konta, ejemonia bele hetan dezafiu.

 

Iha pontu ne’e ita bele tama ba Mari Alkatiri. Rivalidade entre Alkatiri no Xanana la’os de’it rivalidade entre personalidade rua; nia iha raizes ideolojika, istorika no organizasional. Literatura politika kona-ba Timor-Leste hatudu diferensa boot entre Xanana nia lideransa karismatika no Alkatiri nia estilo administrativu/teknokratiku. Iha 2002, Xanana hetan 82% iha eleisaun prezidensial, enkuantu Alkatiri sai Primeiru-Ministru husi FRETILIN, partidu ne’ebe hetan maioria parlamentar. Problema ba Alkatiri mak nia iha lejitimidade partidaria no organizasional, maibe Xanana iha lejitimidade afetiva no simbolika ne’ebe hakat liu fronteira partidaria. Estudu ida kona-ba lideransa politika observa katak Alkatiri konhese hanesan jestor astutu no respeitadu, maibe nia laiha kapasidade karismatika no ligasaun emosional ho masa ka povu hanesan Xanana. Nune’e, bainhira Alkatiri koko dezafia ka kestiona autoridade Xanana nian, nia lahasoru Xanana hanesan politiku ordinariu ida; nia hasoru Xanana hanesan simbolu.

 

Iha ne’e mak frakeza boot husi estratejia dezmitifikasaun ne’ebe la-konsege separa ema husi mito kona-ba ema ne’e. Bainhira Alkatiri ka ema seluk ataka Xanana iha linguajen politika diretamente, ema ne’ebe sente Xanana hanesan patrimoniu nasional bele interpreta atake ne’e la’os hanesan debate kona-ba politika, maibe hanesan atake ba luta, ba Rezistensia ka ba identidade nasional. Ida-ne’e bele esplika tanbasa kritika ba Xanana dala barak bele produz reasaun kontra ba ema ne’ebe halo kritika. La-presiza asume katak ema hotu “fanátiku”; mekanizmu ne’e bele akontese tanba objetu ne’ebe defende la’os de’it pesoa, maibe memoria koletiva ne’ebe pesoa ne’e reprezenta.

 

Maibe, iha perspetiva Gramsciana nian, ejemonia la’os buat permanente. Ejemonia sempre presiza reproduz no tanba ne’e sempre bele kontesta. Se Xanana nia autoridade depende iha memoria, narativa nasional, Igreja, midia, veteranu, partidu no afetividade sosial, entaun desmitifikasaun efetiva labele halo liu husi ba atake pesoal. Tenki halo buat ida ne’ebe Gramsci sei konsidera hanesan luta iha terenu ideolojiku no kultural: separa istoria husi mito, separa meritu husi impunidade, separa respeitu husi submisaun, no separa patriotizmu husi lealdade pesoal. Ema bele respeita kontribuisaun Xanana iha luta ba independensia no, iha tempu hanesan, husu prestasaun konta ba nia hahalok iha poder. Buat rua ne’e la-kontraditoriu ba malu.

 

Tanba ne’e, problema fundamental Timor-Leste la’os deit se Xanana “di’ak” ka “aat”. Pergunta politika no demokratika ne’ebe klean liu mak se nasaun ida bele sai demokratika lolos bainhira memoria kona-ba luta libertasaun transforma figura ida sai aas liu kritika demokratika. Demokrasia presiza instituisaun ne’ebe forte liu personalidade. Lei tenki aplika ba eroi no ba ema ordinariu ho medida hanesan. Parlamentu tenki bele kritika Governu. Mídia tenki bele husu pergunta. Igreja tenki bele ko’alia bainhira presiza. Intelektuais tenki bele dezafia mitu. Veteranu tenki bele distinge entre respeitu ba luta no submisaun ba lider. Povu bele dehan “obrigadu ba ita nia servisu iha tempu uluk” no, iha tempu hanesan, “agora ita tenki responde ba ita nia hahalok iha poder”.

Iha ikus, ejemonia Xanana bele komprende hanesan rezultadu husi interseksaun entre autoridade karismatika, kapital istoriku, nasionalizmu, memoria koletiva, kultura respeitu ba lider, autoridade moral Igreja, frakeza instituisaun, rede politika no afetividade sosial. Nia forsa boot la’os tanba Xanana bele obriga ema hotu atu tuir nia; nia forsa boot liu tanba parte husi sosiedade bele internaliza ideia katak Xanana nia fatin iha istoria no nia autoridade moral fo ba nia direitu atu hetan tratamentu diferente. Iha ne’e mak pontu ne’ebe presiza kontesta: eroi bele sai eroi iha istoria, maibe eroi labele sai fali lei, atu moralidade no kritika demokratika la-aplika ba nia. Bainhira sosiedade hahu haree impunidade hanesan normal, favoritizmu hanesan natureza politika, diskriminasaun hanesan rivalidade ordinaria, hahalok sexual abusivu hanesan “buat ki’ik”, ka kritika ba lider hanesan traisaun ba nasaun, entaun problema la’os de’it iha lider ida. Problema ne’e sai ona problema ejemonia: poder ida ne’ebe hetan kapasidade atu halo nia propria justifikasaun sai hanesan common sense.

 

Nune’e, desmitifikasaun ne’ebe presiza ba Timor-Leste la’os halo sobu Xanana nia memoria istorika. Desmitifikasaun lolos mak desakralizasaun poder: Xanana sai nafatin parte importante husi istoria Resistensia nian, maibe nia labele hamrik iha istoria ne’ebe nia rasik ajuda halo nia leten. Nia bele sai eroi no eroi duni, ne’e ema ida la-nega, iha memaria nasional, maibe iha demokrasia nia tenki sai sidadaun ida ne’ebe bele hetan kritika, kestiona, investiga no responsabiliza hanesan sidadaun seluk. So iha pontu ne’e mak Timor-Leste bele muda husi kultura autoridade ba kultura sidadania, husi lealdade ba pessoa ba lealdade ba prinsipiu, no husi mitu politiku ba konsiensia istrika ne’ebe kritika.

KOMPLEKSIDADE SERVISU KLANDESTINA IHA REZISTENSIA TIMOR-LESTE

  

KOMPLEKSIDADE SERVISU KLANDESTINA IHA REZISTENSIA TIMOR-LESTE

Klandestina, servisu klandestina no natureza rede rezistensia

Husi: Carlos da Silva L.F.R. Saky

Atu komprende Frente Klandestina iha luta Rezistensia Timor-Leste, presiza hahu husi komprensaun kona-ba saida mak klandestina no saida mak servisu klandestina. Klandestina mak maneira ida atu organiza no hala’o atividade iha situasaun ne’ebe laiha liberdade, liuliu iha kondisaun okupasaun, represaun no persegisaun, bainhira identidade, estrutura, komunikasaun no atividade rezistensia tenki subar ka limita konhesimentu ba ema balun de’it. Objetivu prinsipal husi klandestinidade mak proteje ema sira ne’ebe envolve, proteje rede no garante katak atividade rezistensia bele kontinua maski okupante halo vijilansia, infiltrasaun, detensaun, tortura no persegisaun. Tanba ne’e, klandestina la-signifika katak organizasaun laiha estrutura, maibe signifika katak estrutura no relasaun sira labele hala’o ho maneira aberta hanesan organizasaun normal. Iha klandestinidade, ema ida-idak bele hatene de’it informasaun ne’ebe presiza hodi hala’o nia tarefa, no la-presiza hatene estrutura tomak ka ema hotu ne’ebe envolve iha rede. Limitasaun konhesimentu ne’e rasik mak sai parte husi mekanizmu seguransa klandestina.

Servisu klandestina, iha sorin seluk, mak atividade konkretu ne’ebe individu, grupu ka organizasaun hala’o ho forma sekreta ka ho konhesimentu limitadu hodi suporta no sustenta luta rezistensia nian. Servisu ne’e bele inklui halo komunikasaun, lori no entrega mensajen, rekolha no transmite informasaun, halo ligasaun entre ema ka estrutura, fo apoiu lojistiku, transporta ema ka sasan, fornese ai-han no aimoruk, fo fatin atu subar, ajuda guerrilheiro sira, halo kontaktu ho estrutura iha ai-laran, ka hala’o tarefa politika, organizativa no sosial seluk ne’ebe presiza atu rezistensia bele kontinua. Tanba ne’e, servisu klandestina la-limita de’it ba ema ne’ebe iha kargu ka membru formal iha organizasaun ida. Ema ida bele hala’o servisu klandestina regularmente maski nia laiha kargu formal; grupu ida bele funsiona hanesan unidade klandestina maski nia laiha estrutura administrativa; no ema seluk bele fo apoiu ba rezistensia sein integra diretamente iha estrutura klandestina. Diferensa hirak ne’e importante tebes atu lahalo konfuzaun entre membru formal, ema ne’ebe servisu iha rede klandestina no apoiante rezistensia.

Klandestinidade, tanba ne’e, labele haree hanesan sistema organizasaun ida ne’ebe rijidu, linear no hanesan iha fatin hotu. Nia mak rede ida ne’ebe iha estrutura maibe mos iha flexibilidade, iha koordenasaun maibe mos iha autonomia, iha kontaktu direta maibe mos iha intermediariu, no iha organizasaun formal maibe mos iha relasaun informal entre individu sira. Iha situasaun ida, kontaktu bele direta; iha situasaun seluk, tenki liuhusi ema ida ka rua. Iha fatin ida, grupu bele iha ligasaun besik ho estrutura iha ai-laran; iha fatin seluk, grupu bele funsiona ho autonomia boot liu. Nune’e, realidade klandestina labele rekonstitui de’it husi organograma ka lista naran, tanba parte boot husi nia funsionamentu depende ba relasaun konfiansa no rede sira ne’ebe dala ruma lahakerek iha dokumentu.

Klandestina funsiona iha nivel individual, grupu no organizasaun

Atu komprende kompleksidade ida ne’e, importante tebes atu hatene katak servisu klandestina funsiona iha nivel prinsipal tolu: individual, grupu no organizasaun. Nivel hirak ne’e la’os estrutura ne’ebe separa ho fronteira rijida, maibe maneira tolu ne’ebe rede rezistensia bele funsiona iha realidade. Nivel individual refere ba relasaun ema ida ho ema ida seluk; nivel grupu refere ba ema balun, ne’ebe organiza malu hodi hala’o tarefa ka responsabilidade; no nivel organizasaun refere ba estrutura ne’ebe iha forma organizasaun no bele halo komunikasaun no koordenasaun ho estrutura seluk. Nivel hirak ne’e interliga malu, maibe la-presiza ema hotu iha nivel ida hatene ema hotu iha nivel seluk.

Iha nivel individual, servisu klandestina bele funsiona individu ba individu. Por ezemplu, individu ida iha vila bele halo kontaktu direta ho guerrilheiro ka komandante ida iha ai-laran. Kontaktu ne’e bele akontese diretamente, ka bele liuhusi individu seluk ne’ebe iha ona ligasaun ho guerrilheiro ka komandante ne’e. Individu ida bele lori mensajen, fo informasaun, entrega ai-han, aimoruk, osan ka sasan seluk, ajuda ema atu liu hosi area ida, fo fatin atu subar, ka hala’o tarefa seluk ne’ebe presiza husi rezistensia. Nia la-presiza hatene estrutura tomak iha vila ka iha ai-laran. Nia bele hatene ema ida de’it, ka ema rua, no nia responsabilidade bele limitadu ba tarefa ida. Iha sistema klandestina, limitasaun hanesan ne’e la-signifika katak nia servisu menus importante; pelo kontrariu, ida ne’e bele sai medida seguransa atu, se ema ne’e hetan kaptura, okupante labele hetan informasaun kona-ba rede tomak.

Iha nivel grupu, servisu klandestina bele funsiona liuhusi grupu ki’ik, ne’ebe dala ruma kompostu husi ema na’in tolu to’o na’in lima. Grupu hirak ne’e bele forma bazeia ba konfiansa, amizade, familia, relasaun lokal, atividade estudante, juventude ka relasaun sosial seluk. Grupu ida bele halo kontaktu direta ho komandante balun iha ai-laran, ka ho estrutura ida iha ai-laran, hodi simu tarefa, fo informasaun ka entrega apoiu. Grupu ida mos bele servisu hamutuk ho grupu seluk. Maibe, relasaun ida ne’e la-signifika katak membru hotu iha grupu ida hatene membru hotu iha grupu seluk. Dala ruma grupu ida kontaktu grupu seluk de’it ba tarefa espesífika, no depois kontaktu remata. Dala ruma ema ida husi grupu ida sai ponte ba grupu seluk. Nune’e, rede bele liga malu maski konhesimentu kona-ba identidade no estrutura grupu sira limitadu.

Iha nivel organizasaun, servisu klandestina bele hala’o liuhusi estrutura ne’ebe boot liu no iha responsabilidade organizativa espesífika. Organizasaun ida bele halo komunikasaun no koordenasaun ho organizasaun seluk, ka bele halo kontaktu ho estrutura rezistensia iha area seluk. Maibe, organizasaun ida mos la-presiza iha kontaktu permanente ho estrutura hotu-hotu iha ai-laran. Dala ruma nia kontaktu diretamente ho komandante FALINTIL balun, tuir nesesidade no kondisaun seguransa. Membru hotu iha organizasaun ida mos la-presiza hatene kona-ba kontaktu hirak ne’e. Iha klandestinidade, informasaun fahe tuir responsabilidade no nesesidade, la’os tuir prinsipiu katak ema hotu tenki hatene buat hotu.

Nune’e, nivel individual, grupu no organizasaun la-funsiona mesak-mesak, maibe interliga liuhusi relasaun konfiansa, tarefa no responsabilidade. Individu bele sai ponte entre vila no guerrilheiro; grupu bele sai ponte entre komunidade no estrutura rezistensia; organizasaun bele halo koordenasaun ho estrutura politika ka militar. Iha direksaun seluk, estrutura iha ai-laran bele depende ba grupu iha vila, no grupu iha vila bele depende ba individu ka familia ida. Fluxu informasaun, rekursu no mensajen bele la’o iha direksaun oioin, depende ba tarefa no kondisaun. Ida ne’e mak halo Frente Klandestina sai rede ida ne’ebe kompleksu, tanba nia la-funsiona ho dalan ida de’it.

Kompartimentasaun no konhesimentu ne’ebe limitadu

Kompartimentasaun mak prinsipiu importante ida iha klandestinidade. Ema ida ne’ebe halo tarefa ida la-presiza hatene tarefa ema seluk nian; grupu ida la-presiza hatene rede tomak; no organizasaun ida la-presiza iha konhesimentu kompletu kona-ba estrutura hotu. Bainhira ema ida ka grupu ida hetan kaptura, limitasaun konhesimentu ne’e bele impede okupante atu hetan informasaun kona-ba rede tomak. Tanba ne’e, iha klandestinidade, konhesimentu no responsabilidade lafahe hanesan ba ema hotu. Ema ida bele hatene faktu ida ne’ebe importante tebes, maibe nia bele lahatene orijem ka destinu final husi informasaun ne’e.

Prinsípiu ida ne’e mos ajuda esplika tanbasa ema ida bele realmente halo servisu klandestina maibe lahatene ema barak ne’ebe envolve iha luta hanesan. Iha tempu okupasaun, lahatene buat hotu mak forma ne’ebe diak liu hodi proteje rezistensia. Tanba ne’e, bainhira ita estuda partisipasaun ema ida iha servisu klandestina, labele uza pergunta hanesan “sese mak imi servisu hamutuk?” tanba iha serbisu klandestina, bele serbisu hamutuk ba objetivu ida de’it maibe labele konhese malu hotu. Pergunta ne’ebe di’ak liu mak: “nia halo kontaktu ho se?”, “tarefa saida mak nia hala’o?”, “iha periodu saida?”, “oinsa nia halo kontaktu?”, no “se mak bele konfirma atividade ne’e?”

Relasaun entre individu, grupu no Frente Armada

Atu komprende se individu ida realmente envolve iha servisu klandestina, iha kazu balun, komandante sira iha ai-laran bele hatene katak nia servisu duni, tanba sira halo kontaktu direta ho nia ka simu rezultadu husi nia tarefa. Iha kazu seluk, membru balun husi grupu klandestina bele hatene katak individu ida envolve iha atividade ne’e. Dala ruma ativista ida informa ba ativista seluk katak ema A ka B halo hela tarefa espesífika ida. Nune’e, prova kona-ba partisipasaun individu ida bele iha ema ida, rua ka grupu ki’ik, maski rede tomak lahatene nia. 

Ida ne’e mos ajuda atu komprende relasaun entre Frente Klandestina no Frente Armada. Individu ka grupu iha vila bele halo kontaktu ho guerrilheiro ka komandante ida iha ai-laran; grupu ida bele simu instrusaun ka entrega informasaun; organizasaun ida bele halo koordenasaun ho komandante balun. Maibe, ida ne’e la-signifika katak ema hotu iha klandestina tenki iha kontaktu direta ho FALINTIL. Iha ema balun ne’ebe nia ligasaun ho rezistensia liuhusi ema intermediariu, no iha ema seluk ne’ebe nia tarefa limita de’it ba apoiu iha nivel lokal. Tanba ne’e, kontaktu direta ho komandante ida mak evidensia ida, maibe la’os únika forma atu komprende partisipasaun iha rezistensia. Nein ativista klandestina hotu-hotu iha komunikasaun ho ema ruma iha Frente Armada, maibe konserteza iha komunikasaun ka koordenasaun serbisu entre ativista klandestina sira, maski kontaktu ho ema nebe limitadu tebes, no minimu ema ida ka rua.

Iha memoria rezistensia nian, dala ruma ema dehan katak nia uluk servisu ho “malae” ida ne’e ka ida ne’eba. Iha parte ida loos, tanba durante luta rezistensia bele iha kontaktu ho ema estranjeiru, jornalista, organizasaun solidariedade ka ema seluk husi liur. Maibe, presiza tau iha kontestu no analiza ho kuidadu. Ema Timor ne’ebe servisu iha klandestina bele halo kontaktu ho estranjeiru ida, maibe atividade ne’e la-signifika automatikamente katak nia halo servisu klandestina. Laiha serbisu klandestina ida mak serbisu los de'it ho estrangeiru, sein serbisu ho timoroan ruma iha rai-laran ka rai-li'ur.  Malae ida bele de'it fo sasin katak timoroan A ka B uluk serbisu ho nia, pasa informasaun ba nia, maibe se nia la-serbisu ho timoroan seluk, susar atu dehan nia halo serbisu klandestina. Ema klandestina ruma mak fo informasaun ba nia atu pasa tutan ba malae ka oinsa. Ka nia hatene direitamente husi inimigu depois pasa ba malae? Tanba sa nia pasa informasaun ba malae, maibe la-pasa mos ba timoroan? Serake nia iha konfiansa liu ba malae duke konfia ema klandestina ida? Ida ne’e la’os atu nega kontaktu ho ema estrangeiru, maibe buka tuir verasidade, buka provas katak ema A ka B halo duni serbisu klandestina ka lae? Ninia objetivu atu hatur onestidade istoria iha nia fatin. 

Apoiu indiretu no ema sira ne’ebe latama formalmente iha klandestina

La’os ema hotu ne’ebe fo kontribuisaun ba rezistensia tenki sai membru formal husi estrutura klandestina. Ema balun uluk lahalo servisu diretamente iha klandestina, maibe sira bele fo osan, ai-han, aimoruk, roupa, transporte, fatin atu subar ka buat seluk liuhusi ema ne’ebe servisu iha rede klandestina. Sira bele hatene katak sira-nia ajuda sei ba rezistensia, maibe sira lakohi atu ema seluk hatene kona-ba sira-nia kontribuisaun. Iha situasaun okupasaun, ida ne’e bele sai desizaun atu proteje-an no familia.

Tanba ne’e, ema ida la-asina surat, la-hakerek naran ka lahusu atu nia kontribuisaun hetan rejistu formal, la-signifika automatikamente katak nia lafo ajuda ba rezistensia. Iha tempu okupasaun, dokumentu ida bele sai prova ba okupante no bele tau ema no familia iha perigu. Maibe, iha tempu hanesan, labele uza auzensia dokumentu hanesan prova automatika katak alegasaun hotu-hotu loos. Iha ne’e mak presiza tama responsabilidade husi memoria no investigasaun istorika.

Problema prova, testemunhu no ema ne’ebe mate ona

Iha rekonstrusaun istoria klandestina, problema boot ida mak diferensa entre buat ne’ebe la-dokumentadu no buat ne’ebe la akontese. Iha luta, ema ida bele iha nia istoria rasik, maibe nia istoria la-akontese mesak-mesak sein kontaktu, relasaun no konhesimentu husi ema seluk. Iha kondisaun klandestina, atividade barak laiha dokumentu tanba nesesidade seguransa. Tanba ne’e, depois independensia, investigador sira presiza buka maneira oioin atu verifika no rekonstrui atividade hirak ne’e. Testemunhu sira ne’ebe iha kontaktu direta ho atividade ka ho ema ne’ebe envolve bele sai fonte importante. Iha kazu ida, por ezemplu, ema ida bele simu apoiu ka ajuda husi ema seluk ba interese rezistéensia, maibe depois mate ona, no laiha dokumentu ka ema seluk ne’ebe bele sai sasin kona-ba apoiu ne’e. Situasaun hanesan ne’e bele halo difisil tebes atu prova katak apoiu ne’e akontese duni, maibe laiha prova la-signifika katak buat ne’e la-akontese. Tanba ne’e, investigador presiza kuidadu atu la-nega automatikamente, biar, kontribuisaun ne'e dala ida de'it, tanba nia la-dokumentadu ka laiha testemunhu disponivel.

Iha sorin seluk, presiza mos iha kuidadu ho testemunhu ne’ebe bele uza nia narrativa atu proteje ema seluk, ajuda familia ka kolega, ka hetan benefísiu ruma. Iha situasaun hanesan ne’e, ema ida bele afirma katak nia familia, kolega ka ema seluk uluk serbisu hamutuk ho nia ka fo apoiu ba rezistensia, maski laiha ema seluk ne’ebe hatene no laiha fonte independente atu konfirma. Tanba ne’e, testemunhu ida nia valor labele determina de'it husi nia deklarasaun, maibe presiza haree nia relasaun direta ho faktu, konteksu iha ne’ebe nia hetan informasaun, no posibilidade atu kompara nia deklarasaun ho fonte seluk. Ida ne’e la-signifika katak testemunhu pessoal laiha valor; iha rekonstrusaun istoria klandestina, testemunhu sira dala barak sai fonte fundamental tanba dokumentasaun formal limitada. Maibe, nia presiza tau iha konteksu no, bainhira posivel, kompara ho dokumentu, testemunhu seluk, estrutura organizativa, rede kontaktu no evidensia sira seluk ne’ebe disponivel.

Tanba ne’e, iha rekonstrusaun istoria klandestina, investigador presiza evita afirmasaun kategorika iha direksaun rua: labele konsidera de'it buat ida la-akontese tanba laiha dokumentu ka testemunhu, maibe mos labele konsidera afirmasaun ida hanesan prova definitiva bainhira laiha evidensia seluk atu konfirma. Prinsipiu importante mak diferensa entre “laiha prova sufisiente” no “prova katak la-akontese”. Rigor istoriku ejije atu respeita diferensa ida ne’e, hodi proteje memoria no kontribuisaun ema sira ne’ebe bele iha papal real iha rezistensia, maibe mos evita manipulasaun istoria liu husi testemunhu ne’ebe labele konfirma.

Tanba ne’e, iha istoria Frente Klandestina, testemunhu no dokumentu tenki haree hanesan fonte ne’ebe komplementa malu. Dokumentu bele konfirma estrutura ka atividade ida; testemunhu bele hatudu atividade ne’ebe la-dokumenta; memoria lokal bele ajuda identifika ema no relasaun; no dokumentu seluk bele ajuda tau testemunhu iha periodu no konteksu loos. Laiha fonte ida mesak bele responde ba realidade tomak husi klandestinidade. Sira ne’ebe halo parte grupu ka organizasaun ruma fasil tebes halo konfirmasaun tanba sei iha ema ruma bele fo sasin.

Memoria, onestidade no responsabilidade istorika

Kompleksidade ida ne’e halo responsabilidade ba ema sira ne’ebe konta memoria rezistensia sai boot. Ema ne’ebe simu ajuda husi ema seluk iha responsabilidade atu deklara ho loloos katak nia simu ajuda husi se, iha tempu saida, iha forma saida no ba objetivu saida. Onestidade husi testemunhu importante tebes tanba ema barak ne’ebe fo kontribuisaun ba rezistensia bele laiha oportunidade atu konta sira-nia istoria rasik.

Iha sorin seluk, memoria rezistensia labele sai fatin atu ema ida inventa nia papel, aumenta nia responsabilidade ka atribui ba nia an atividade ne’ebe nia lahala’o. Luta independensia mak patrimoniu povu tomak nian, la’os propriedade pesoal. Tanba ne’e, falsifikasaun ka exajerasaun kona-ba partisipasaun la’os de’it problema ba ema ida; nia bele halo injustisa ba ema sira ne’ebe realmente arriska sira-nia moris no mos halo distorsaun ba memoria nasional.

Maibe ita mos tenki evita problema iha sorin seluk: labele apaga ema sira ne’ebe servisu iha silensiu de’it tanba sira laiha dokumentu formal. Klandestinidade rasik mak obriga ema barak atu lahakerek, la-asina no la-revela sira-nia identidade. Se ita uza dokumentu formal hanesan unika medida ba partisipasaun, ita bele apaga parte boot husi ema sira ne’ebe sustenta rezistensia iha maneira diskreta. Tanba ne’e, istoria seria tenki evita extremu rua: labele simu alegasaun hotu-hotu sein verifikasaun, maibe labele mos rejeita ema hotu ne’ebe laiha dokumentu.

Klandestina lahanesan lista kargu ka organograma

Problema boot ida iha komprensaun kona-ba Frente Klandestina mak tendensia atu haree nia hanesan organograma ida ne’ebe kompletu, iha naran, kargu no estrutura hotu. Organograma importante tanba nia ajuda hatene estrutura formal. Maibe organograma mesak labele hatudu relasaun informal, kontaktu temporariu, grupu ki’ik, apoiu familia, intermediariu no rede lokal sira ne’ebe permite rezistensia funsiona iha realidade.

Tanba ne’e, Frente Klandestina presiza haree hanesan rede ida ne’ebe iha estrutura formal no relasaun informal iha tempu hanesan. Iha ema ne’ebe iha responsabilidade formal; iha ema ne’ebe hala’o tarefa operasional; iha ema ne’ebe sai intermediariu; iha grupu ki’ik ne’ebe servisu hamutuk; iha organizasaun ne’ebe halo koordenasaun; no iha ema no familia sira ne’ebe fo apoiu. Sira hotu lahanesan, maibe sira bele interliga malu iha sistema rezistensia.

Mudansa estrutura tuir fase luta

Kompleksidade Frente Klandestina mos tenki haree tuir tempu. Estrutura no forma servisu iha tinan 1970 sira la-nesesariamente hanesan ho tinan 1980 sira, no realidade iha tinan 1990 sira mos iha mudansa. Repressaun militar, kaptura, infiltrasaun, mudansa lideransa, reorganizasaun rezistensia no transformasaun politika bele halo estrutura no rede sira muda. Grupu ida bele fahe; grupu seluk bele harii fali; ema ida bele muda nia tarefa; organizasaun ida bele muda nia forma atu adapta ba situasaun foun.

Tanba ne’e, bainhira ita avalia partisipasaun individu ida, presiza tau nia iha tempu, fatin no estrutura. La-sufisiente de’it atu husu se nia “servisu iha klandestina”. Presiza hatene iha tinan hira, iha area ne’ebe, ho se mak nia halo kontaktu, tarefa saida mak nia hala’o no oinsa atividade ne’e liga ho rede rezistensia. Ida ne’e ajuda evita mistura entre atividade iha periodu diferente no ajuda rekonstitui evolusaun rede klandestina.

Mudansa Pozisaun Politika no Desizaun iha Luta

Iha luta, asaun no desizaun ne’ebe ema ida foti kona-ba nia pozisaun politika mak parte husi nia istoria moris. Pozisaun ida lamosu iha teki-teki, no dalan politiku ida mos la-presiza nafatin la’o iha diresaun hanesan. Iha etapa diferente, ema bele suporta parte ida, muda ba parte seluk, dada-an, fila fali ba luta ka muda nia konviksaun politika ho forma fundamental. Mudansa sira ne’e tenki komprende tuir tempu, situasaun, presaun, konviksaun no opsaun ne’ebe ema ne’e hasoru.

Iha istoria luta, iha ema ne’ebe iha periodu ida servisu hamutuk ho parte inimigu, maibe depois muda pozisaun no tama ba rezistensia. Iha sorin seluk, iha mos ema ne’ebe iha inisiu suporta luta ukun-rasik, maibe depois hili integrasaun. Tanba ne’e, avaliasaun istorika labele bazeia de’it ba momentu ida, maibe tenki haree perkursu tomak no desizaun sira ne’ebe ema ne’e foti. Desizaun ikus bele iha importansia boot, maibe ida ne’e lahalo desizaun no asaun sira iha etapa anterior lakon nia valor istoriku.

Importante liutan mak komprende bainhira, tanba sa no iha konteksu saida mudansa pozisaun akontese. Iha atividade klandestina, diferensa entre identidade politika no asaun espesifika sai importante tebes. Ema ida bele iha pozisaun politika ida, maibe iha situasaun espesifika ajuda ema husi parte oposta tanba relasaun familia, amizade ka razaun umanitaria. Ida ne’e la-automatikamente signifika katak nia tama iha rede rezistensia.

Maibe, presiza sublinha katak, vitoria boot ida ba ema rezistensia bainhira konsege konvense ema ne’ebe inisialmente pro-integrasaun hodi muda fali ba ema rezistensia nia sorin. La’os muda de’it maibe mos halo serbisu maka’as no ikus mai balun mate. Ida ne’e mak susesu husi ajitasaun no propaganda ne’ebe ema rezistensia halo. Referendum iha 1999, parte rezistensia nia konsege manan ho maioria esmagadora tanba serbisu ida ne’e. Istoria labele ignora faktu sira hanesan ne’e.

Esperiensia Pessoal: Entre Solidariedade Familia no Atividade Klandestina

Esperiensia pessoal ha’u nian iha tinan 1991 fo ezemplu klaru kona-ba diferensa ne’e. Iha tempu ne’eba, ha’u fila mai Timor-Leste hamutuk ho kolega balun ho objetivu atu ba ai-laran hasoru Comando Superior da Luta, Xanana Gusmão, atu diskute asuntu sira relasiona ho luta. Maibe, bainhira ami sai husi ro, kolega ida, Jose Lino, hetan kaptura hosi tropa Indonezia iha portu, no ha’u tama iha lista ema sira ne’ebe tropa buka atu kaer.

Iha situasaun ne’e, hau-nia sobrinhu dook ida, ne’ebe iha tempu ne’eba servisu hanesan intelijensia Indonezia no sai defensor integrasaun nian, fo avizu mai ha’u atu sai lalais husi uma iha Kintal Boot tanba tropa sira buka ha’u. Ha’u halo tuir nia avizu no muda ba Bekora molok tropa sira to’o. Hafoin hela iha Bekora durante loron ida ka rua, ha’u fila ba Indonezia tuir kolega sira nia pedidu. Tanba situasaun ne’e, hau la-konsege kontinua ba ai-laran atu hasoru malu ho Komandante Xefe, Xanana Gusmão, tuir planu inisial.

Asaun sobrinhu nian ne’e objetivamente ajuda ha’u evita kaptura, maibe ha’u labele konsidera nia hanesan halo serbisu klandestina nian. Nia fo informasaun tanba relasaun familia, la’os tanba nia simu knaar husi estrutura rezistensia ka hala’o misaun segredu ba rede. Iha tempu ne’eba, nia nafatin iha pozisaun pro-integrasaun no, iha tinan 1999, sai Vise-Komandante Milisia Aitarak. Tanba ne’e, labele interpreta ka halo manipulasaun ba aktu ida ne’e katak nia halo servisu klandestina nian, maibe nia ajuda ha’u sees husi kapturasaun tanba familia. Istoria tenki hakerek ho onestidade.

Esperiensia ne’e hanorin katak, iha peskiza istorika, tenki diferensia entre rezultadu husi asaun ida no intensaun ka estrutura ne’ebe produz asaun ne’e. Asaun ida bele ajuda kombatente ida evita kaptura, maibe ida ne’e seidauk prova katak ema ne’ebe ajuda ne’e halo ona serbisu klandestina nian. Atu halo konkluzaun hanesan ne’e, presiza iha evidensia kona-ba relasaun organizasional: se mak fo knaar, se mak simu informasaun, se mak hatene misaun, no oinsa asaun ne’e liga ho estrutura rezistensia. Sein baze hanesan ne’e, interpretasaun ne’ebe prudente mak respeita faktu no konteksu ne’ebe iha.

 Iha 1999, ita rona istoria barak. Iha periodu kampaña molok referendu,  ema balun, iha palku leten, tebe rai maka’as defende autonomia, to’o dehan “pro ukun-an manan nia prontu tesi nia kakorok”, balun dehan “Timor ukun-an manu nia nehan sei moris”, seluk dehan “merdeka manan tesi nia tilun”, tanba sira defende duni autonmia ho nehan no liman kukun. Maibe, iha tempu hanesan, husi kotuk nia fo hatene nia familia sira ne’ebe suporta independensia atu sees ba fatin sira seguru atu milisia no militar Indonezia sira labele kaer no oho sira. Situasaun sira hanesan ne’e, ita mos labele hateten katak sira halo servisu klandestina nian, tanba sira la apoia independensia. Labele iha ukun-an nia laran tiha mak ita mai halo fali justifikasaun katak sira mos halo servisu klandestina. Se sira halo duni servisu klandestina nian, estrutura klandestina konserteza hatene, la’os ema hotu, maibe pelo menus ema rua ka tolu.

Problema sai kompleksu liutan bainhira ita ko’alia kona-ba double agent, liuliu iha situasaun infiltrasaun. Iha kazu hanesan ne’e, ema ida bele aprezenta nia-an iha publiku hanesan apoiante besi-asu integrasaun ka kolaborador ho autoridade okupante nian, enkuantu nia knaar loos mak halibur informasaun no transmite ba rezistensia. Disfarsa-an nudar defensor integrasaun nian hanesan parte husi misaun rasik, no susesu depende ba kapasidade atu halo inimigu fiar katak nia defensor integrasaun nian duni. Tanba ho konfiansa mak nia bele hetan informasaun sira kredivel kona-ba planu inimigu nian depois pas aba ema rezistensia. Double agent kumpri misaun ida no dirijente rezistensia ne’ebe fo servisu ida ne’e ba nia atu halo, laiha duvida katak nia ema rezistensia ne’ebe halo servisu klandestina.  

Tanba ne’e, aparensia publika mesak la sufisiente atu determina identidade loos ema ida. Ema ne’ebe haree hanesan inimigu bele duni iha knaar sekreta ba rezistensia. Maibe, posibilidade ida ne’e mos labele uza atu simu automatikamente deklarasaun hotu-hotu kona-ba ema ida nia suposta atividade double agent. Tenki iha sasin ka provas, halo deklarasaun ba an mesak katak “ha’u mos halo servisu klandestina” seidauk sufisiente atu prova katak nia halo duni servisu klandestina.

Pergunta prinsipal mak nafatin: se mak hatene nia misaun, se mak fo knaar, se mak simu informasaun, ba se nia relata, no iha evidensia independente ne’ebe bele konfirma nia knaar? Los duni, iha kazu infiltrasaun, maski ema barak iha liur lahatene, tanba serbisu ida sekreta tebtebes, maibe,  pelumenus ema balun iha estrutura rezistensia ne’ebe hatene identidade ka knaar ne’e. Testemunhu, dokumentu, komunikasaun ka evidensia seluk bele ajuda rekonstitui relasaun ne’e.

Tanba ne’e, iha istoria atividade klandestina, ita presiza halo diferensa entre asaun ne’ebe objetivamente ajuda rezistensia, solidariedade pessoal, envolvimentu organizasional no operasaun infiltrasaun. Sira hotu bele produz rezultadu ne’ebe hanesan, maibe sira laiha signifikadu istoriku hanesan. Knaar istoriador nian mak la’os fo label bazeia ba aparensia ka deklarasaun posterior, maibe buka evidensia ne’ebe permite komprende relasaun, motivu, kontestu no responsabilidade ema ida iha kada etapa nia perkursu.

Frente Klandestina hanesan rede sosial husi rezistensia

Iha realidade, Frente Klandestina la’os de’it organizasaun politika; nia mos sai rede sosial husi rezistensia. Nia bazeia ba ema sira ne’ebe fiar malu, familia sira, amizade, relasaun komunitaria, juventude, estudante, trabalhador, igreja no setor sosial sira seluk. Rede hirak ne’e permite informasaun no apoiu movimenta iha tempu okupante tenta hakotu ligasaun entre komunidade sira.

Tanba ne’e, rezistensia labele haree de’it husi ai-laran. Guerrilheiru sira presiza populasaun atu sustenta sira; populasaun ne’ebe ajuda rezistensia presiza rede atu bele transmite sira-nia apoiu ba ai-laran. Frente Klandestina mak sai parte importante husi ligasaun ida ne’e. Iha kazu balun, ema ida bele sai ponte entre vila no ai-laran; grupu ida bele sai ponte entre komunidade no estrutura rezistensia; no organizasaun ida bele halo koordenasaun ho estrutura politika ka militar. Klandestinidade, tanba ne’e, mak mekanizmu ida ne’ebe permite rezistensia kontinua funsiona maski okupante tenta kontrola territoriu no populasaun.

Diferensa entre partisipasaun formal, servisu operasional no apoiu

Atu halo memoria rezistensia ho rigor, importante atu distinge pelo menus forma tolu husi envolvimentu. Primeiru mak partisipasaun formal, bainhira ema ida iha responsabilidade ka kargu iha estrutura organizasaun. Daruak mak servisu klandestina operasional, bainhira ema ida hala’o tarefa konkreta iha rede, maski nia laiha kargu formal. Datoluk mak apoiu ba rezistensia, bainhira ema ida fo osan, ai-han, aimoruk, fatin, transporte ka ajuda seluk, maibe la-integra diretamente iha estrutura klandestina.

Diferensa hirak ne’e la-signifika katak ema ida nia valor moral boot liu ema seluk. Nia importante atu hatene natureza no medida husi nia kontribuisaun. Ema ida ne’ebe fo ai-han dala ida no ema ida ne’ebe servisu tinan barak iha estrutura klandestina iha esperiensia diferente. Ema ida ne’ebe iha kargu formal no ema ida ne’ebe hala’o tarefa importante maibe laiha kargu mos iha diferensa. Istoria presiza hatudu diferensa hirak ne’e, la’os atu diminui ema ida, maibe atu evita konfuzaun no manteinn presizaun.

Kompleksidade mak parte husi verdade istorika

Husi buat hotu ne’ebe temi ona, bele haree katak klandestinidade la-funsiona ho modelu ida de’it. Nia iha individu, grupu no organizasaun; iha kontaktu direta no indireta; iha estrutura formal no rede informal; iha membru no apoiante; iha informasaun ne’ebe partilha no informasaun ne’ebe proteje. Klandestinidade presiza exatamente kombinasaun ida ne’e atu bele sobrevive iha ambiente okupasaun.

Tanba ne’e, kompleksidade la’os frakeza husi Frente Klandestina. Pelo kontrariu, kompleksidade mak parte husi nia kapasidade atu sobrevivi. Ema ida bele hetan kaptura, maibe rede la-nesesariamente monu. Kontakts ida bele kotu, maibe ema seluk bele harii ligasaun foun. Grupu ida bele lakon, maibe grupu seluk bele kontinua. Informasaun ida bele para iha ema ida, maibe informasaun seluk bele la’o liuhusi rede diferente. Sistema hanesan ne’e halo okupante nia tentativa atu hakotu rezistensia sai difisil.

Maibe, paradoxalmente, buat ne’ebe ajuda rezistensia atu sobrevive mak buat ne’ebe halo istoria sai difisil atu rekonstitui. Tanba ema sira tenki subar sira-nia identidade, atividade barak laiha dokumentu. Tanba konhesimentu kompartimentadu, ema ida-idak hatene parte ida de’it. Tanba ema barak mate durante okupasaun, testemunhu diretu sira lakon. Tanba atividade barak halo iha silensiu, parte husi memoria depende ba ema sira ne’ebe sobrevivente no sira-nia kapasidade atu lembra no konta.

Nune’e, rekonstrusaun istoria Frente Klandestina presiza iha pasiensia, rigor no onestidade. Presiza rona testemunhu sira, maibe mos kompara sira. Presiza haree dokumentu, maibe mos komprende tanbasa dokumentu balun laiha. Presiza rekonhese memoria lokal, maibe tau nia iha konteksu. Presiza identifika estrutura formal, maibe la-limita istoria ba organograma. Presiza rekonhese kontribuisaun ema sira ne’ebe laiha naran iha dokumentu, maibe lahalo alegasaun sein evidensia sai verdade automatika.

Konkluzaun

Frente Klandestina mak ida husi dimensaun fundamentál husi luta povu Timor-Leste nian, maibe nia realidade labele komprende ho maneira simplista. Klandestina mak forma organizasaun no atividade ne’ebe hala’o iha segredu ka ho konhesimentu limitadu hodi proteje ema, rede no continuidade rezistensia iha kondisaun okupasaun no repressaun. Servisu klandestina mak atividade konkretu ne’ebe individu, grupu ka organizasaun hala’o hodi suporta luta, no nia bele inklui komunikasaun, mensajen, informasaun, apoiu lojistiku, ligasaun, abrigu, transporte no tarefa politika ka organizativa seluk. Klandestina la-signifika katak ema hotu hatene malu; pelo kontrariu, limitasaun konhesimentu mak parte husi nia seguransa.

Klandestina funsiona iha nivel individual, grupu no organizasaun. Iha nivel individual, ema ida bele kontaktu diretamente ho guerrilheiru ka komandante iha ai-laran, ka liuhusi intermediariu. Iha nivel grupu, ema na’in tolu to’o na’in lima bele organiza malu, halo kontaktu ho estrutura iha ai-laran no, dala ruma, servisu hamutuk ho grupu seluk. Iha nivel organizasaun, estrutura ida bele halo komunikasaun no koordenasaun ho organizasaun ka estrutura rezistensia seluk, inklui kontaktu espesífiku ho komandante FALINTIL balun. Nivel hirak ne’e la-separa malu, maibe interliga liuhusi rede konfiansa, tarefa no responsabilidade.

Iha sorin seluk, la’os ema hotu ne’ebe fo kontribuisaun ba rezistensia tenki sai membru formal husi klandestina. Iha ema sira ne’ebe fo osan, ai-han, aimoruk, abrigu ka apoiu seluk liuhusi ema klandestina, maibe sira lakohi atu sira-nia naran sai publiku tanba seguransa. Tanba ne’e, auzensia dokumentu labele sai prova automatika katak atividade la-akontese. Maibe, iha tempu hanesan, testemunhu ida mos presiza tau iha konteksu no, bainhira posivel, verifika ho fonte seluk. Ema ne’ebe simu ajuda no sei iha moris iha responsabilidade atu deklara ho loloos kona-ba ema ne’ebe fo ajuda. Bainhira ema ne’ebe fo ajuda mate ona no laiha dokumentu, problema prova sai boot liutan.

Iha tempu hanesan, istoria rezistensia presiza konsidera mudansa pozisaun politika husi individu sira hanesan parte husi nia perkusu moris. Ema ida bele muda nia pozisaun iha etapa diferente, no avaliasaun istorika labele bazeia de’it ba momentu ida sein haree kontestu no desizaun sira iha nia viajen tomak. Desizaun ikus bele iha importansia politika boot, maibe la-apaga desizaun sira antes. Tanba ne’e, responsabilidade istorika mak komprende tanba sa, bainhira no oinsa mudansa ne’e akontese, no oinsa nia manifesta iha asaun konkreta sira.

Esperiensia pessoal kona-ba avizu ne’ebe hau simu iha tinan 1991 husi hau-nia sobrinhu dook, ne’ebe iha tempu ne’eba servisu hanesan intelijensia Indonezia no defensor integrasaun, hatudu katak solidariedade familia bele produz rezultadu ne’ebe objetivamente ajuda ema pro-independensia evita kaptura, maibe ida ne’e rasik la-prova katak ema ne’e servisu ba rezistensia. Tanba ne’e, faktu katak asaun ida ajuda rezistensia tenke diferensia husi faktu katak ema ne’e parte husi rede rezistensia.

Hanesan mos, ezemplu kona-ba ema ne’ebe iha publiku halo kampaña maka’as ba autonomia maibe iha kotuk fo informasaun ba nia familia pro-independensia hatudu katak hahalok publiku no asaun privadu bele iha aparensia kontraditoriu. Maibe, kontradisaun ne’e rasik seidauk prova katak ema ne’e double agent. Atu halo konkluzaun hanesan ne’e, presiza evidensia kona-ba misaun, relasaun, ema ne’ebe fo knaar, ema ne’ebe simu informasaun no estrutura ne’ebe hatene kona-ba nia atividade.

Tanba ne’e, istoria Frente Klandestina tenki hakerek ho balansu entre rekonhesimentu no rigor. Labele apaga ema sira ne’ebe servisu iha silensiu de’it tanba sira laiha dokumentu formal; maibe labele mos permite alegasaun la-verifikadu sai verdade istorika. Memoria rezistensia mak patrimoniu povu tomak nian, no tanba ne’e tenki proteje husi falsifikasaun, exajerasaun no instrumentalizasaun. Iha tempu hanesan, tenki proteje mos husi eskesimentu no apagamentu kontribuisaun ema sira ne’ebe servisu iha segredu no laiha oportunidade atu husik dokumentu.

Iha ikus, kompleksidade Frente Klandestina mak parte husi nia verdade. Nia la’os estrutura ida de’it, maibe rede ida ne’ebe kompostu husi individu, grupu, organizasaun, familia, komunidade no ema sira ne’ebe fo apoiu iha maneira oioin. Nia iha kontaktu direta no indireta, estrutura formal no informal, servisu operasional no apoiu indireto. Iha ai-laran iha guerrilheiru no komandante; iha vila iha ativista, grupu no ema sira ne’ebe sustenta luta; no entre sira iha rede komunikasaun no konfiansa ne’ebe permite rezistensia kontinua. Komprende realidade ida ne’e ho profundidade mak importante atu komprende oinsa povu Timor-Leste bele tahan okupasaun durante tinan barak no, ikusmai, to’o ba ukun-rasik-an. Istoria Frente Klandestina, tanba ne’e, la’os de’it istoria kona-ba estrutura no naran; nia mak istoria kona-ba konfiansa, sakrifisiu, segredu, solidariedade, mudansa pozisaun no kapasidade povu ida atu organiza no reziste iha tempu liberdade laiha.

 

 

TIMOR-LESTE “TIBA-TIBA MERDEKA?”

  

TIMOR-LESTE “TIBA-TIBA MERDEKA?”

Analize kritiku kona-ba deklarasaun Arif Abdullah Sagram kona-ba independénsia Timor-Leste, okupasaun, dezenvolvimentu no luta durante tinan 24

 

Husi: Carlos da Silva L.F.R. Saky

Deklarasaun senhor Arif Abdullah Sagram ne’ebé dehan katak “Timor-Leste tiba-tiba merdeka” merese atu debate ho seriedade, la’os tanba deklarasaun ne’e tenki responde ho hirus, maibe tanba nia kona diretamente ba problema fundamental liu iha istoria nasaun Timor-Leste: oinsa nasaun ida nebe hasoru okupasaun durante tinan 24, lakon ema rihun atus, hasoru oho ema, ema lakon, detensaun, tortura, transferensia forsada, hamlaha no destruisaun sosial, depois bele hetan fila fali nia independénsia? Loos ka lae katak independensia ne’e mai teki-teki? Ka “tiba-tiba” ne’e loos de’it haree husi sira nebe hahu lee istoria Timor-Leste husi referendu 30 Agostu 1999 no ignora luta tomak ne’ebe hahu husi invazaun Indonezia iha loron 7 fulan dezembru 1975? Pergunta ida ne’e importante tanba maneira ita define independensia sei determina mos oinsa ita valoriza sira nebe luta no sira nebe mate molok bele haree nasaun Timor-Leste moris. Ka “tiba-tiba” ba sira nebe uluk lakohi luta, hein Soeharto monu tiha ona mak tama iha luta, depois ba kedas referendum?

Hau laiha intensaun atu transforma hakerek ida ne’e sai atake pesoal ba senhor Arif Sagram. Pelo kontrariu, justamente tanba nia mak inteletual ida no iha ona pozisaun publika importante iha Timor-Leste, deklarasaun ne’e merese atu analiza no testa ho seriedade bazeia ba istoria, dadus, lei internasional no esperiensia povu Timor-Leste rasik. Kritika ba deklarasaun ida la’os insultu ba ema nebe halo deklarasaun ne’e. Bainhira deklarasaun ida kona-ba istoria nasional, entaun nia tenki nakloke atu sujeita ba analize istórika. No se karik deklarasaun ne’e simplifika istoria, ita nia responsabilidade mak atu halo koreksaun, liuliu tanba jerasaun foun Timor-Leste iha direitu atu hatene katak independensia ne’ebe sira disfruta ohin loron la’os prezente ida nebe mai teki-teki (tiba-tiba), maibe rezultadu husi luta naruk nebe selu ho sakrifisiu ema nian nebe boot tebes.

Deklarasaun Arif Sagram nebe dehan katak “Timor-Leste tiba-tiba merdeka” (Timor-Leste teki-teki ukun-an) labele husik liu de’it hanesan liafuan baibain ida, tanba deklarasaun ne’e kona diretamente ba istoria luta no sofrimentu povu Timor-Leste nian durante tinan 24. Deklarasaun hanesan ne’e presiza hetan koreksaun istorika ida nebe seriu, tanba bele kria imajen katak independensia Timor-Leste mosu teki-teki hafoin referendu 30 Agostu 1999, hanesan antes laiha luta naruk ida nebe defende objetivu independensia. Maibe, referendu ne’e rasik la’os inisiu ba prosesu independensia, maibe rezultadu importante ida husi luta povu Timor-Leste nian durante tinan 24. Molok povu fo sira nia votu iha referendu, funu la’o tiha ona, rezistensia armada, luta klandestina, mobilizasaun juventude no estudante univesrsitariu sira, luta diplomatika, papel Igreja nian, luta familia sira nebe sai vítima nian, no forma oioin husi rezistensia povu Timor nian. Ema rihun barak mak mate ka lakon, enkuantu ema rihun barak seluk mak mate tanba hamlaha no moras nebe relasiona ho kondisaun funu ne’e no okupasaun. Iha sentidu nebe luan liu, sofrimentu tanba invazaun no funu ne’e kona-ba ema rihun atus nebe liu husi mate, hamlaha, moras, deslokamentu, transferensia forsada, detensaun, tortura, lakon membru familia, lakon uma, rai no fonte subsistensia. Tanba ne’e, deskreve katak independensia Timor-Leste hanesanbuat ida nebe “tiba-tiba” (teki-teki) signifika ignora prosesu istoriku nebe naruk tebes no karun, nebe akontese molok independensia.

Problema fundamental husi deklarasaun ne’e loos simples: teki-teki hafoin saida? Timor-Leste iha loron 30 fulan agostu 1999 depois hader mai hetan kedas nia independensia. Dook husi referendum, povu Timor-Leste sofre ona invazaun militár Indonézia iha loron 7 fulan dezembru 1975 no funu nebe kontinua la’o durante tinan barak. Hafoin faze guerra de posição hotu, luta la’o nafatin. Rezistensia muda nia forma no tama iha espasu oioin: foho, suku, sidade, eskola, universidade, Igreja, rede klandestina, diplomasia internasional no organizasaun sira juventude nian. Bainhira espasu politiku loke uituan-uituan, luta mos dezenvolve iha forma manifestasaun no mobilizasaun povu. Tanba ne’e, istoria independensia Timor-Leste nian labele hahu iha referendu 1999. Se istoria hahu husi ne’eba, tinan 24 molok ne’e sai hanesan espasu mamuk, maibe iha realidade, iha periodu ne’e mak kustu ba independensia selu ho ran no sofrimentu ema nian.

CAVR iha nia relatoriu Chega! nian, relatoriu komprehensivu kona-ba violasaun direitus umanus iha Timor-Leste, halo estimativa katak serkade 102.800 mak mate relasiona ho konflitu durante periodu 1974-1999, no serkade 18.600 mak ema oho ka lakon no serkade 84.200 mak mate tanba hamlaha no moras. Numeru ne’e hatudu katak impaktu konflitu labele komprende de’it husi sura ema nebe hetan tiru ka oho diretamente. Funu estraga sistema produsaun ai-han, obriga populasaun husik sira nia hela-fatin, hakotu asesu ba ai-han no servisu saude, no kria kondisaun nebe halo ema barak mate la’ós iha kampu batalha, maibe tanba konsekuensia direta ka indireta husi konflitu. Iha estatistika sira ne’e ninia kotuk iha família sira nebe lakon aman, inan, oan, alin no familia seluk; iha suku sira nebe lakon parte boot husi ninia populasaun; knua no familia balun mohu no iha jerasaun ida nebe lakon oportunidade edukasaun no moris normal. Familia balun haree ninia membru ida ema tesi nia ulun, futu liman to’o kotu, moris ho fitar funu nian iha nia moris tomak. Tanba ne’e, bainhira ita koalia kona-ba kustu nebe povu Timor-Leste selu atu hetan direitu determina nia destinu rasik, ita nia koalia labele limita de’it kona-ba númeru ema nebe hetan oho diretamente. Funu iha ninia dalan oho ema nebe luan liu husi kilat musan

Tanba ne’e, referendu 1999 labele haketak husi luta nebe akontese molok ne’e. Iha loron 30 fulan agostu 1999, povu Timor-Leste finalmente hetan oportunidade atu hatudu sira nia eskolha politika diretamente. Besik 98 porsentu husi eleitor sira nebe rejista uza sira nia direitu votu, no 78,5 porsentu rejeita autonomia espesial iha Republika Indonezia nia okos. Rezultadu ne’e sai baze ba prosesu nebe lori Timor ba ninia libertasaun nebe durante tinan 24 moris oprimidu iha okupasaun militar nia okos, finalmente restaura hikas nia independensia. Maibe, dehan katak referendu “lori” Timor-Leste ba independensia, maibe la-esplika oinsa referendu rasik bele akontese, mak simplifika istoria. Referendu la’ós prezente ida nebe Jakarta tau iha bandeza hodi oferese ba povu Timor-Leste. Referendu mosu husi mudansa politika internasional, mudansa politika iha Indonézia no, importante liu, luta povu Timor-Leste nian nebe durante tinan 24 defende sira nia direitu atu determina futuru no ukun rasik-an. Sein luta ida-ne’e, difisil tebes atu esplika tanba sa problema Timor-Leste kontinua iha ajenda internasional no tanba sa ikus mai povu hetan oportunidade atu determina sira nia futuru politika.

Maski hafoin referendu, independensia lamonu kedas povu Timor-Leste nia liman. Rezultadu referendu tuir kedas ho violensia nebe luan, destruisaun infraestrutura no deslokamentu populasaun. INTERFET depois tama no Nasoins Unidas asume administrasaun liu husi UNTAET. Hafoin periodu tranzisaun nebe naruk, Timor-Leste restaura ninia independensia iha loron 20 fulan maiu 2002. Tanba ne’e, iha sekuensia istorika nebe klaru: invazaun iha 1975, luta durante tinan 24, referendu iha 1999, periodu tranzisaun internasional, no ikus mai restaurasaun independensia iha 2002. La iha etapa ida nebe hamrik mesak. Foti referendu hanesan pontu hahu no haluha luta nebe akontese molok ne’e signifika muda orden istoria.

Iha debate kona-ba okupasaun Indonezia, dala barak mos iha argumentu katak Indonezia halo dezenvolvimentu boot iha Timor-Leste. Faktus hatudu katak dezenvolvimentu akontese no la-presiza nega. Indonezia harii estrada, eskola, fasilidade saude, edifisiu governu, rede komunikasaun no infraestrutura seluk. CAVR rasik rekonhese katak iha investimentu boot husi governu Indonezia durante periodu okupasaun. Maibe, asuntu istoria labele remata ho de’it elabora lista edifisiu nebe harii. Pergunta nebe importante liu mak iha kontestu politiku saida mak dezenvolvimentu ne’e akontese, see mak determina nia direksaun, see mak hetan benefísiu nebe boot liu no oinsa dezenvolvimentu ne’e relasiona ho interese politiku, seguransa no ekonomia husi estadu nebe kontrola Timor-Leste? Dezenvolvimentu iha territoriu ida nebe iha okupasaun labele konsidera automatikamente hanesan dezenvolvimentu iha relasaun entre estadu rua nebe soberanu no servisu tuir akordu nebe hanesan.

CAVR hatudu katak prioridade seguransa influensia maka'as padraun dezenvolvimentu durante okupasaun. Investimentu boot iha setor transporte, komunikasaun no administrasaun, enkuantu setor agrikultura, nebe sai fonte subsistensia prinsipal ba parte boot husi populasaun Timor-Leste, lahetan atensaun nebe hanesan. Tanba ne’e, dezenvolvimentu presiza haree ho kritiku. Estrada ida bele fo benefisiu ba komunidade, maibe iha tempu hanesan bele iha funsaun estratejika ba movimentasaun militar. Eskola ida bele fo edukasaun, maibe sistema edukasaun mos bele sai instrumentu ba integrasaun politika. Edifisiu governu ida bele fo servisu publiku, maibe iha tempu hanesan bele sai parte husi espansaun poder administrativu. Laiha kontradisaun atu rekonhese katak dezenvolvimentu akontese no iha tempu hanesan husu kona-ba nia funsaun politika. Buat hirak ne’e hotu labele sukat ho numeru ema sira nebe terus no familia sira nebe mohu.

Problema sai grave liu bainhira koalia kona-ba dezenvolvimentu maibe lakoalia kona-ba rekursu nebe hasai husi Timor-Leste. Se ita hakarak sura ho onestidade saida mak Indonezia halo durante tinan 24, mak la-sufisiente atu sura de’it osan hira mak gasta ba estrada, eskola, edifísiu no infraestrutura seluk. Ita mos tenki husu: osan hira no valor rekursu natural hira mak sai husi Timor-Leste, lukru hira mak hetan husi kompanhia no rede komersiu sira, prejuizu hira mak komunidade lokal sofre, no valor ekonomia hira mak lakon tanba funu, deslokamentu no destruisaun ba sistema produsaun? CAVR dokumenta eksplorasaun rekursu natural durante okupasaun, inklui ta ai-hun iha eskala boot nebe halo rekursu floresta Timor-Leste menus maka'as. CAVR mos hetan katak kompanhia komersiu sira nebe iha relasaun ho militar no governu Indonezia halo pratika nebe prejudika agrikultor kafe Timor-Leste. Faktus sira ne’e hatudu katak relasaun ekonomia durante okupasaun labele konta de’it hanesan istoria dezenvolvimentu nian.

Eksplorasaun floresta fo ezemplu klaru ida. Floresta Timor-Leste nian la’os de’it ai-hun sira nebe iha valor komersial. Floresta mak parte husi sistema moris komunidade nian, fonte material konstrusaun, ai-han, bee, rai no ekolojia. Bainhira eksplorasaun akontese iha eskala boot, enkuantu komunidade nebe moris iha territoriu ne’e laiha poder politiku nebe hanesan atu determina oinsa rekursu sira ne’e uza, entaun problema ne’e presiza haree hanesan problema ekonomia-politika, la’os deit atividade komersiu. Hanesan mos kafe. Katak kafe Timor-Leste faan iha merkadu lasignifika automatikamente katak agrikultor Timor-Leste hetan benefisiu justu. Se produtor sira iha pozisaun fraku iha negosiasaun, enkuantu rede komersiu nebe iha relasaun ho poder hetan lukru boot liu, entaun kresimentu komersiu lahanesan ho kresimentu moris diak povu nian.

Situasaun hanesan mos presiza haree iha problema petroleu no gas iha tasi Timor. Iha 1989, Indonezia no Australia asina Timor Gap Treaty, bainhira Timor-Leste seidauk iha estadu soberanu no sei iha okupasaun Indonezia. Akordu ne’e loke mekanizmu atu esplora rekursu iha area Timor Gap, laho partisipasaun governu Timor-Leste soberanu ida nebe bele reprezenta povu nia interese. Eksplorasaun Elang-Kakatua hahu iha 1998, bainhira Timor-Leste sei iha okupasaun. Problema ne’e hatudu katak rekursu Timor-Leste la’os de’it iha dimensaun relasaun Timor-Leste no Indonezia, maibe mos iha relasaun ho interese ekonomia rejional no internasional. Tanba ne’e, se Indonezia hakarak uza dezenvolvimentu hanesan razaun atu avalia okupasaun ho maneira pozitivu, entaun rekursu Timor-Leste nebe sai husi territoriu ne’e mos tenki tama iha konta hanesan.

 To'o agora, seidauk iha balansu istoriku ida nebe kompletu lolos no bele simu iha nivel akademiku atu responde ho nemeru ida de’it kona-ba valor tomak rekursu Timor-Leste nebe sai durante okupasaun kompara ho total osan nebe Indonézia gasta iha Timor-Leste. Tanba ne’e, la-apropriadu atu halo numeru boot ida sein metodolojia ida klaru. Maibe, laiha numeru ida uniku la-signifika katak problema eksplorasaun bele ignora. Dokumentasaun CAVR nian kona-ba ai no kafée, no istoria Timor Gap no rekursu petroleu no gas, hatudu katak okupasaun iha dimensaun ekonomia nebe labele hasai de’it husi istoria tanba dehan numeru osan nebe Indonézia gasta ba dezenvolvimentu. Saida mak presiza mak peskiza istoria kona-ba ekonomia ida nebe kalkula ho sistematiku entrada no saida durante pereodu ne’e, inklui gastu dezenvolvimentu, gastu militar, komersiu, rekursu natural, lukru kompanhia, lakon produsaun no kustu sosial husi konflitu.

Argumentu katak Indonézia gasta osan barak ba Timor-Leste mos presiza haree husi natureza gastu ne’e. Estadu ida nebe kontrola territoriu seluk naturalmente presiza finansia administrasaun, funsionariu, seguransa, infraestrutura no servisu publiku. Maibe, gastu sira ne’e la-automatikamente bele konsidera hanesan prezente ka ajuda ba komunidade. Iha territoriu nebe iha kontrolu militar, gastu estadu mos bele sai instrumentu atu sustenta estrutura poder rasik. Tanba ne’e, kompara “osan nebe Indonezia gasta” ho “dezenvolvimentu nebe Timor-Leste simu” sein konta funsaun politika no ekonomia husi gastu sira ne’e sei fo imajen nebe la-kompletu.

Liután ne’e, dezenvolvimentu labele uza atu haluha vítima sira. Estrada ida labele substitui ema nebe mate. Eskola ida labele lori fila oan nebe lakon inan-aman. Ospital ida labele apaga tortura nebe prisioneiru sira hetan. Edifísiu governu ida labele lori fila rai nebe lakon. Infraestrutura labele lori fila juventude husi jerasaun ida nebe moris iha funu. Estadu ida bele harii fasilidade barak no iha tempu hanesan permite ka halo violasaun direitus umanus grave. Faktus rua ne’e bele akontese hamutuk. Tanba ne’e, rekonhese dezenvolvimentu nebe Indonezia halp la-signifika simu okupasaun hanesan buat nebe loos, hanesan mos rekonhese sofrimentu povu Timor-Leste la-obriga ita atu nega dezenvolvimentu fiziku hotu nebe akontese ona.

Pergunta tuir mai mak se Indonezia husi inisiu iha intensaun atu prepara Timor-Leste ba independensia. Se loos, tenki iha planu politiku ida nebe klaru kona-ba oinsa povu Timor-Leste sei asume governu rasik, bainhira autodeterminasaun sei akontese, oinsa prepara instituisaun estadu no oinsa sei transfere soberania. Maibe, durante tempu barak liu periodu 1975-1999, politika Indonezia foka liu ba mantein Timor-Leste hanesan parte husi Indonezia nian. Laiha prosesu nebe hatudu katak referendu atu determina status ikus Timor-Leste mak objetivu nebe planeadu husi inisiu okupasaun. Pelo kontrariu, referendu mosu iha kontestu mudansa politika boot iha Indonezia hafoin Soeharto monu, luta naruk povu Timor-Leste no presuun internasional nebe aumenta.

Se loos objetivu okupasaun mak prepara Timor-Leste atu sai independente, entaun pergunta nebe difisil atu haluha mak: tanba sa povu Timor-Leste tenki hein besik kuartu sekulu atu hetan oportunidade determina sira nia an rasik? Tanba sa Indonezia tenki halo invazaum militar mai Timor-Leste enkuantu rai ne’e proklama tiha ona ninia independensia iha 28 novembru 1975? Tanba sa laiha mekanizmu autodeterminasaun iha tinan 1970 ka 1980 nia laran? Tanba sa lahalo iha inisiu tinan 1990? Tanba sa oportunidade ne’e foin mosu hafoin mudansa politika iha Indonezia iha 1998? No tanba sa, se independensia mak objetivu ikus, povu Timor-Leste tenki liu husi funu, detensaun, tortura, lakon, hamlaha no sofrimentu boot molok hetan direitu ne’e? Pergunta sira ne’e halo argumentu katak okupasaun Indonezia husi inisiu mak projetu atu prepara Timor-Leste ba independensia sai difísil tebes atu defende.

Iha problema ida nebe fundamental liu kona-ba konseitu “prontu atu sai independente.” See mak iha direitu atu determina katak nasaun ida prontu ka seidauk prontu atu sai independente? See entidade nebe determina mak estadu nebe kontrola nasaun ne’e, konseitu ne’e bele sai razaun ida nebe laiha limite atu kontinua poder. Nasaun ida bele dehan seidauk prontu ohin, tinan sanulu tan seidauk prontu, tinan ruanulu tan seidauk prontu, no sei nafatin seidauk prontu bainhira estadu nebe okupante sei konsidera nia poder presiza. Direitu autodeterminasaun la-depende ba sertifikadu “prontu” nebe estadu seluk fo. Independensia mak direitu politiku husi nasaun ida atu determina nia estatutu politiku rasik. Rai ida nebe iha ambisaun territorial maka’as hanesan Indonezia, sei lakohi husik rai nebe nia konkista ona atu monu sai husi nia liman. Tinan 24 okupasaun iha Timor-Leste hatudu momos ona ida ne’e.

Los duni, Timor-Leste hafoin independensia hasoru problema barak. Kiak seidauk hotu, instituisaun estadu sei kontinua harii, ekonomia sei hasoru dependensia, no governu sira nebe ukun troka malu mos halo erru barak, no nebe sei mai mos lasei sai governu perfeitu ida. Laiha razaun atu taka matan ba problema sira ne’e. Maibe frakeza estadu ida hafoin independensia la bele uza atu prova katak nasaun ne’e la-merese sai independente. Se padraun “prontu atu sai independente” signifika tenke iha instituisaun perfeitu, ekonomia forte, rekursu umanu nebe dezenvolve tebes no governu nebe lahalo erru, entaun estadu barak iha mundu labele kumpre kondisaun ne’e bainhira sira hetan independensia. Nasaun sira aprende atu sai estadu liu husi esperiensia sai estadu, la’os hein to'o ema seluk dehan katak sira perfeitu ona. Ne’e la’os atu tama ASEAN nebe dehan imi prenxe ona kondisaun ka seidauk.

Iha tempu okupasaun, povu Timor-Leste hatudu ona forma prontidaun politika nebe dala barak ema ignora. Sira defende identidade nasional iha kondisaun nebe difisil tebes. Sira harii organizasaun rezistensia iha foho no sidade, dezenvolve rede klandestina, organiza juventude no estudante sira, kontinua diplomasia internasional, harii rede solidariedade no kontinua defende ideia katak futuru Timor-Leste tenki determina husi povu Timor-Leste rasik. Kapasidade atu defende identidade no vontade politika durante tinan 24 mak parte husi prosesu formasaun nasaun Timor-Leste.

Tanba ne’e, se ema dehan katak Timor-Leste “tiba-tiba merdeka” ka “teki-teki ukun-an”, istoria fo pergunta nebe forte liu tan: tanba sa povu Timor-Leste tenki luta durante tinan 24 molok hetan oportunidade atu hili? Se referendu mak buat nebe fasil atu fo, tanba sa la-akontese sedu liu? Se dezenvolvimentu mak prova katak okupasaun halo ba interese povu Timor-Leste, tanba sa dezenvolvimentu ne’e akontese hamutuk ho eksplorasaun rekursu, violensia no rejeisaun direitu autodeterminasaun? Se Indonezia loos duni prepara Timor-Leste atu sai estadu independente, iha ne’ebe planu politiku nebe hatudu bainhira no oinsa soberania sei transfere?

Deklarasaun “Timor-Leste tiba-tiba merdeka” ikus mai la’os de’it problema kona-ba liafuan ida, maibe problema kona-ba maneira haree istoria. Se istoria hahu husi referendu 1999, entaun independensia bele haree hanesan buat nebe tiba-tiba ka teki-teki. Se istoria hahu husi loron 20 fulan maiu 2002, independensia bele haree liutan hanesan rezultadu husi prosesu internasional ida nebe akontese durante tinan balu de’it. Maibe se istoria hahu husi sofrimentu povu, husi invazaun 7 Dezembru 1975, husi rezistensia FALINTIL, husi guerrilheiro sira nebe sofre tinan naruk iha ai-laran no mate laiha rate, husi rede klandestina, husi luta diplomatika, husi movimentu juventude no estudante, husi papel Igreja no relijiaun sira seluk, husi familia vitima sira, husi ema nebe hetan detensaun no tortura, husi ema nebe mate tanba funu, hamlaha no moras, entaun imajen ne’e muda hotu. Independensia Timor-Leste la’os eventu ida nebe tiba-tiba; nia mak rezultadu husi prosesu istoriku ida nebe naruk, nakonu ho ran no sakrifisiu.

Tanba ne’e, laiha nesesidade ba Timor-Leste atu harii istoria bazeia ba odiu kontra Indonezia no kontra ema Timor sira nebe uluk defende integrasaun ka autonomia. Povu Indonezia la’os hanesan politika estadu no militar Indonezia sira iha tempu okupasaun. Nune’e mos ema Timor nebe uluk defende integrasun no ohin loron moris no goza iha rai ukun-an ida ne’e. Tanba ita nia luta ba ukun-an ninia objetivu la’os atu odiu ka vinga ema ruma, maibe atu liberta ema hotu husi opersaun, inkluindu liberta povu Indonezia no liberta sira hotu nebe uluk defende integrasaun, tanba ita hotu moris iha rejime opresor no ditatorial ida nia okos. Ema Indonezia barak involve iha luta no apoia demokrasia, direitus umanus no direitu povu Timor-Leste atu determina nia futuru. Relasaun entre nasaun rua ohin loron presiza harii ho baze nebe maduru: amizade la-presiza haluha istoria. Nune’e mos rekonsilia entre timor-oan sira no ho Indonezia la-presiza manipula, falsifika no ignora istoria. Pelo kontrariu, relasaun nebe maduru presiza korajen atu rekonhese katak pasadu iha invazaun, okupasaun, violensia, eksplorasaun no sofrimentu, no iha tempu hanesan rekonhese katak durante periodu ne’e iha relasaun entre ema no dezenvolvimentu fiziku nebe depois sai parte husi istoria komun.

Timor-Leste lahusu ema ida atu haluha kontribuisaun saida de’it nebe halo durante periodu okupasaun. Saida mak rejeita mak bainhira dezenvolvimentu uza atu haluha sofrimentu no luta. Povu Timor-Leste la-presiza nega katak iha estrada nebe harii, eskola nebe harii ka fasilidade nebe eziste. Maibe hotu-hotu ne’e tenki tau iha kontestu istoriku nebe loos. Estrada ida la-apaga rate ida. Eskola ida la-apaga prizaun ida. Edifisiu ida la-apaga familia ida nebe lakon ninia membru sira. No projetu dezenvolvimentu ida la-apaga direitu nasaun ida atu determina nia an rasik.

Independensia Timor-Leste nian tanba ida-ne’e labele komprende hanesan prezente, milagre istorika ka desizaun teki-teki husi parte seluk. Nia mak rezultadu husi luta. Referendu 1999 mak vitoria importante ida iha luta ne’e; restaurasaun independensia iha 2002 mak nia pontu aas. Entre rua ne’e iha sakrifísiu nebe labele haketak husi istoria Timor-Leste nian. Ema sira nebe mate molok 1999 la-vota iha referendu, maibe se laiha sira nia luta no sakrifísiu, laiha baze atu dehan katak referendu ne’e sei akontese rasik.

Tanba ne’e, pergunta istorika nebe loos la’os “Tanba sa Timor-Leste teki-teki ukun-an?” Pergunta nebe importante liu mak: tanba sa povu Timor-Leste tenki hein durante tinan 24 hodi hetan oportunidade determina nia futuru rasik, no tanba sa oportunidade ne’e foin mosu hafoin ema barak lakon sira nia moris, familia barak mohu, ema barak hetan detensaun no tortura, no rekursu no moris sosial barak hetan estragu tanba funu?

 

Se ita responde pergunta ne’e ho onestidade, entaun konkluzaun ida labele evita: Timor-Leste “la tiba-tiba merdeka”. Nebe haree hanesan “tiba-tiba” so rezultadu ikus. Prosesu nebe lori ba independensia akontese durante tinan 24, selu ho sakrifisiu ema nian nebe boot tebes, no labele haketak husi luta povu Timor-Leste nian atu defende nia direitu ba determina nia futuru rasik.

Maibé, rekonhese no defende istória luta Timor-Leste la signifika katak ita tenki hela nafatin iha debate kona-ba pasadu to’o haluha problema sira ne’ebe ohin loron sai ameasa ba futuru Repúblika Demokrátika Timor-Leste. Istoria importante tebes tanba nia mak memoria no baze moral husi estadu ida ne’e, maibe estadu ida ne’ebe moris iha ohin loron mos tenki iha kapasidade atu haree ba oin no identifika ameasa sira ne’ebe bele estraga nia futuru. Iha kontestu ne’e, alegasaun no indikasaun kona-ba atividade krime organizadu, inklui faktu grave katak suspeitu 141 nebe liga ho kazu ida ne’e halai sai husi Timor-Leste, presiza hetan atensaun seria husi instituisaun estadu no sosiedade. Se faktu sira ne’e konfirmadu tuir prosesu legal, nia la’os de’it problema kona-ba ema sira nebe viola lei, maibe bele sai indikasaun kona-ba frakeza iha sistema justisa, kontrolu fronteira, seguransa no governasaun estadu. Iha estadu ida nebe harii ho sakrifísiu boot husi jerasaun sira uluk, kualker indikasaun kona-ba krime organizadu nebe bele infiltra instituisaun, manipula sistema publiku, uza rede ekonomia no politika, ka evade prosesu justisa, tenki haree hanesan problema estratejiku. Perigu ba Timor-Leste ohin loron la’os de’it mai husi ameasa tradisional sira hanesan funu ka invazaun militar; perigu mos bele mai husi krime organizadu, korrupsaun, impunidade, frakeza instituisaun, trafiku ilisitu, lavajen osan no kaptura husi estadu ka instituisaun publika husi interese privadu. Tanba ne’e, defende patrimoniu istoriku no memoria rezistensia tenki la’o hamutuk ho esforsu atu defende integridade instituisaun no futuru estadu.

Povu Timor-Leste mos iha preokupasaun konkreta nebe labele sai invizivel tanba debate istoriku ida nebe laiha fin. Saude, edukasaun, empregu, kustu moris, seguransa, justisa, servisu publiku, proteksaun sosial no oportunidade ba juventude mak problema sira ne’ebé diretamente afeta vida povu nian no determina kualidade estadu iha futuru. Se ita kontinua fila fali de’it ba debate kona-ba pasadu, no debate ne’e halo ita lakon kapasidade atu haree problema sira nebe akontese iha ita nia matan, ita bele hetan risku ida nebe grave: ita defende istaria, maibe la-defende estadu nebe istoria ne’e hakarak kria. Jerasaun sira nebe mate no sakrifika sira nia moris lahalo ida ne’e atu ita kontinua hela iha konflitu naruk kona-ba memoria; sira luta atu jerasaun sira tuir mai bele moris ho liberdade, dignidade, justisa no seguransa. Tanba ne’e, memoria tenki sai responsabilidade, la’ós distrasaun; istoria tenki sai fonte sabedoria, la’os barreira atu haree realidade ohin loron. Timor-Leste presiza hatene nia pasadu, maibe mos presiza iha korajen atu haree nia ameasa sira ohin loron, atu garante katak estadu ne’e la-lakon fali ba problema sira nebe bele ameasa nia soberania, nia instituisaun no nia futuru. Atensaun povu no lideransa nasional sira tenki kontinua fahe ho matenek entre defende memoria istorika no rezolve problema urjente sira nebe determina moris povu no sobrevivensia estadu iha tempu naruk. Iha sentidu ida ne’e, labele husik debate ida kona-ba istoria sai razaun atu ita haluha krime organizadu, impunidade, saude, edukasaun no problema fundamental sira seluk nebe ohin loron presiza resposta urgente husi estadu.