“SE MAK LA INVESTIGA, LAIHA DIREITU ATU KOALIA
Husi: Carlos da Silva L. F. R. Saky
Iha sexta liu ba modera Tenente-Jenral Falur Rate Laek ninia intervensaun iha Unpaz, iha nebe halo referensia ba maun Berliku Lian Timor nebe uluk hanesan Delegadu PML-F nian, sempre dehan katak “Quem não investiga, não tem direito a fala” ka “Se mak lahalo investigasaun, laiha direitu atu ko’alia”. Ida ne’e inspira hakerek na’in hodi hakerek artigu badak ida ne’e.
Afirmasaun ne’e sai fundamentu importante tebes ida iha formasaun ba hanoin kritiku, responsabilidade moral no pratika demokratika iha sosiedade. Nia la’os de’it fraze simples ida nebe bele uza iha konversa loroloron, maibe hanesan orientasaun ida nebe iha profundidade epistemolojika, etika no politika. Prinsipiu ida-ne’e hanorin katak liafuan, hanesan meiu ida atu hato’o hanoin no influensia ema seluk, tenki fundamenta iha konhesimentu nebe loos. Bainhira liafuan mai husi ignoransia, supozisaun ka emosaun momentanea de’it, nia bele transforma husi instrumentu atu promove verdade sai fali meiu hodi kria falsidade, manipulasaun no injustisa.
Orijen husi prinsipiu “Quem não investiga, não tem direito a fala” mai husi Mao Tse Tun, nia halo kritika maka’as ba forma hanoin nebe depende de’it ba teoria no lahalo investigasaun kona-ba realidade konkretu. Ba nia, ema nebe lahatene realidade laiha direitu atu koalia kona-ba realidade ne’e. Ida ne’e la’os de’it kestaun intelektual, maibe kestaun responsabilidade. Iha Timor-Leste, prinsipiu ida ne’e adapta husi FRETILIN desde periodu Baze de Apoio nian entre tinan 1976 no 1978. Iha tempu ne’eba, povu hasoru situasaun nebe difisil tebes, no sobrevivensia depende ba komprensaun loos kona-ba realidade. Investigasaun la’os atividade akademika, maibe nesesidade vital. Ita tenki hatene oinsa ita-nia rain funsiona, oinsa movimentasaun inimigu sira nian, oinsa komunidade nia moris, no seluk-seluk tan, atu bele hola desizaun nebe loos. Bainhira ema koalia sein investigasaun, nia bele lori erru nebe la’os de’it sala, maibe bele halo estratejia falla no prejudika komunidade tomak. Katak labele tuur iha fatin sik de’it, ka asume de’it, depois halo deklarasaun ka komentariu, maibe tenki buka hatene ho lolos foin bele halo komentariu, deklarasaun ka kritika.
Iha perspetiva epistemolojika, prinsipiu ida ne’e hatudu katak konhesimentu la’os buat nebe mai husi opiniaun ka hanoin rasik de’it. Konhesimentu loos tenki mai husi prosesu nebe inklui observasaun, analiza no verifikasaun. Ida ne’e liga ho hanoin Karl Marx nebe afirma katak verdade tenki testa iha pratika. Se ema lahalo investigasaun, nia laiha maneira atu hatene se nia hanoin loos ka sala. Tanba ne’e, diferensa entre opiniaun no konhesimentu sai importante tebes. Opiniaun bele sai lalais, maibe konhesimentu presiza esforsu, tempu no responsabilidade. Iha moris loroloron, ema barak kahur opiniaun ho konhesimentu, no ida ne’e mak hamosu problema barak iha sosiedade.
Iha dimensaun etika, prinsipiu “se mak lahalo investigasaun, laiha direitu atu ko’alia, ida ne’e hanorin katak koalia la’os de’it direitu, maibe responsabilidade moral ida. Liafuan bele halo di’ak ka bele halo aat. Bainhira ema ko’alia sein investigasaun, nia bele akuza ka dun ema seluk sein prova, espalla informasaun falsa ka lalos no kria konflitu nebe la-presiza. Ezemplu simples ida mak bainhira ema ida rona katak ema seluk halo buat aat, depois nia fahe tutan istoria ne’e ba ema seluk, sein hatene se loos ka lae. Iha situasaun hanesan ne’e, nia bele estraga reputasaun ema ne’e nian, bele kria problema iha familia no komunidade. Estraga mos reputasaun ema nebe fahe buat falsu sira, tanba dun ema nune’e ka nune’eba, depois ikus hatene afinal falsu ka lalos. Bainhira verdade mosu, ema nebe akuzadu bele sofre ona, no relasaun sosial mos bele estraga ona. Ida ne’e hatudu katak koalia sein investigasaun la’os de’it erru intelektual, maibe injustisa moral ida.
Hanoin Aristoteles kona-ba prudensia, ka phronesis, ajuda ita komprende ida-ne’e. Ba Aristoteles, ema tenki komprende situasaun antes toma desizaun ka ko’alia. Prudensia signifika ema hatene oinsa atu avalia realidade no halo julgamentu nebe loos. Bainhira ema koalia sein investigasaun, nia falta prudensia, no ida ne’e bele lori desizaun no asaun nebe la-justu. Iha ne’e, ita haree katak epistemolojia no etika lahaketak malu; konhesimentu no moralidade la’o hamutuk.
Iha dimensaun politika, prinsipiu ida ne’e iha relevansia boot ba demokrasia. Iha teoria Jürgen Habermas, diskursu publiku tenki bazeia iha argumentu nebe verifikavel no rasional. Demokrasia depende ba debate nebe loos no informadu. Se ema hotu ko’alia sein investigasaun, diskursu publiku sei domina ho rumor, lia-anin, emosaun no manipulasaun. Ida ne’e bele halo desizaun politika nebe labazeia iha realidade, maibe iha persepsaun sala. Nune’e, demokrasia bele enfrakese, tanba povu hola desizaun bazeia iha informasaun nebe laloos.
Hanoin Michel Foucault mos hatudu katak liafuan liga ho poder. Ema nebe koalia bele influensia hanoin ema seluk nian. Bainhira liafuan laiha baze investigasaun, nia bele sai instrumentu manipulasaun. Ezemplu ida mak bainhira lider ka ema influente ida hato’o informasaun nebe laloos, no povu simu de’it tanba konfiansa. Ida ne’e bele kria realidade falsu nebe depois afeta sosiedade tomak. Tanba ne’e, investigasaun sai hanesan forma rezistensia ida atu defende verdade no evita manipulasaun.
Iha Timor-Leste ohin loron, prinsipiu ida ne’e sai importante liutan tanba mudansa iha teknolojia no komunikasaun. Redes sosial hanesan Facebook, WhatsApp no plataforma seluk fo oportunidade ba ema hotu atu ko’alia. Maibe problema mak, ema barak ko’alia sein investiga. Barak tanba ko’alia sein halo investigasaun, entaun sira buka uza ID falsu hodi hakerek atu labele responsabiliza ba saida mak sira hakerek. Balun iha razaun, maibe laiha korajen. Bainhira ema haree notisia ida no fahe lalais, nia bele espalla informasaun falsu. Bainhira ema halo komentariu sein komprende kontekstu, nia bele kria konflitu. Ka halo interpretasaun nebe latuir kontestu, tanba lahatene duni, ka halo ho intensaun aat, ne’e mos sei hamosu problema sosial. Iha situasaun balun, ema bele akuza ema seluk publikamente sein prova, no ida ne’e bele lori problema legal no sosial.
Ezemplu konkretu ida iha moris loroloron mak bainhira iha konflitu iha komunidade. Se ema ida rona versaun ida de’it no depois ko’alia ba ema seluk, nia bele aumenta konflitu. Maibe se nia para, rona parte hotu, investiga faktu no komprende kontekstu, nia bele ajuda rezolve problema. Ida ne’e hatudu katak investigasaun la’os de’it buat boot iha nivel politika, maibe parte importante iha relasaun sosial loroloron.
Importante atu komprende katak prinsipiu ida ne’e la’os atu taka ema nia liberdade atu ko’alia. Pelo kontrariu, nia hakarak hametin liberdade ida ne’e. Liberdade atu koalia tenki akompanha ho responsabilidade atu respeita verdade. Investigasaun antes koalia la’os limitasaun, maibe forma atu halo liafuan sai forte liutan, kredivel liutan no util liutan ba sosiedade.
Iha nivel individual, ema nebe interioriza prinsipiu ida ne’e sei aprende atu lahalo julgamentu lalais, atu buka evidensia, no atu respeita ema seluk. Ida ne’e forma karakter nebe forte no responsavel. Iha nivel kolektivu, prinsipiu ida ne’e bele ajuda harii sosiedade nebe iha konfiansa, nebe debate bazeia iha verdade no nebe rezolve konflitu ho justisa.
Konklui katak “se mak lahalo investigasaun, laiha direitu atu koalia” la’os de’it prinsipiu istoriku husi periodu Baze de Apoio entre 1976 no 1978 nian, maibe hanesan matadalan fundamental ida ba moris iha sosiedade kontemporaneiu. Bainhira ema la-investiga no ko’alia, nia bele monu iha akuzasaun falsu, manipulasaun no kria problema iha sosiedade. Maibe bainhira ema investiga antes ko’alia, nia ajuda promove verdade, justisa no armonia sosial. Tanba ne’e, prinsipiu ida ne’e sei nafatin relevante no importante ba konstrusaun sosiedade Timor-Leste nebe saudavel, livre no demokratika.


















No comments:
Post a Comment